Giải Nobel văn chương 1993 và dòng văn học Mỹ da đen

15:42 15/05/2026

NGUYỄN HỒNG DŨNG

Việc nữ văn sĩ Mỹ Toni Morrison được trao giải Nobel văn học 1993 là một thắng lợi của cộng đồng người Mỹ da đen. Đây cũng là sự thừa nhận đối với văn học Mỹ da đen, một dòng văn học chứa đầy "thực trạng Mỹ".

Ảnh: tư liệu

Bình luận về sự kiện này, tiến sĩ Henry Louis Gates - Chủ tịch hội nghiên cứu người Mỹ gốc Phi - nói: "Đây là một ngày vĩ đại đối với người Mỹ da đen và người Mỹ nói chung. Hai trăm năm trước truyền thống văn học của người Mỹ gốc Phi đã nảy sinh dưới dạng chuyện kể của những người nô lệ. Giờ đây nhà văn vĩ đại nhất của chúng ta (người Mỹ da đen) đã được trao giải thưởng Nobel"(1).

Sáng tác của Toni Morrison tiếp tục kế thừa đề tài về đời sống người da đen trong xã hội Mỹ, với âm hưởng nhức nhối "nỗi đau da đen" từ bao năm vẫn tuôn chảy trong tác phẩm của các nhà văn Mỹ gốc Phi. Từ cuốn tiểu thuyết đầu tiên của Toni Morrison là Đôi mắt xanh nhất (The Bluest Eye - 1970) đến Sula (1974), Bài ca Xalômông (The Song of Solomon - 1977), Được yêu(2) (Beloved - 1983), Bé Tar (Tar Baby - 1991) và tác phẩm gần đây nhất là Jazz (1992) đều thấm đượm một tinh thần nhân văn cao cả. Các nhân vật chính là những con người khắc khoải, âu lo trong cuộc đấu tranh chống lại những chính sách sai trái của một xã hội đã được xây dựng trên cơ sở những thành kiến chủng tộc. Cuốn tiểu luận văn học Diễn trò trong bóng tối (Playing in the Dark - 1992) của bà là một cuốn sách rất nổi tiếng, đề cập đến vị trí của dòng văn học da đen trong nền văn học Mỹ.

Với giải Nobel của Toni Morrison, dòng văn học Mỹ da đen giờ đây đã được khẳng định sau những năm dài chịu nhiều thua thiệt. Từ đỉnh cao mà Toni Morrison đã đạt tới, chúng ta có thể hình dung những nét chính về quá trình hình thành và phát triển của dòng văn học Mỹ da đen như sau.

Dòng văn học Mỹ da đen ra đời trong đau thương; lịch sử của nó gắn chặt với lịch sử cộng đồng người Mỹ da đen. Người Phi châu được đưa tới Bắc Mỹ trong những chuyến tàu buôn nô lệ vào các thế kỷ XVII, XVIII. Mồ hôi và máu của họ đã đổ suốt hàng trăm năm qua để góp phần làm nên một nước Mỹ hùng cường. Thế nhưng, người da đen vẫn bị phân biệt đối xử hết sức nặng nề. Mặc dù bản Tuyên ngôn giải phóng nô lệ đã được Tổng thống Lincoln công bố từ năm 1863, nhưng cho đến nay, trong mắt của phần đông người Mỹ da trắng, thì người Mỹ da đen vẫn là hạng tôi đòi. Trên khắp các nẻo đường nước Mỹ, ở đâu họ cũng bị rẻ rúng, khinh miệt.

Cuộc đấu tranh để khẳng định giá trị con người, trước hết được thể hiện trong cuộc đấu tranh nhằm bảo tồn và phổ biến nền văn hóa da đen ở Mỹ. Công việc này đã được nhiều học giả da trắng cộng tác, hỗ trợ. Nền văn hóa da đen được bảo lưu đầy đủ nhất ở các trường đại học và ở những thư viện lớn. Theo số liệu của cuốn The Black American Writer(3), thì ở trường đại học Howard có trên 30.000 tư liệu, bao gồm những sưu tập rất có giá trị. Chi nhánh Arthur Schomburg của thư viện công cộng New York có trên 11.000 cuốn sách, 3.000 bản thảo và 2.000 tài liệu in và chép tay. Cho đến cuối những năm 50 của thế kỷ này, phần lớn những tư liệu đó vẫn còn chưa được khảo cứu. Chúng thực sự là những kho tàng vô giá.

Việc phục hưng nền văn hóa da đen ở Mỹ chỉ thực sự diễn ra trong những năm 60. Các trường đại học Mỹ đã đi đầu trong việc nghiên cứu một cách có hệ thống và phổ biến nền văn hóa da đen, đưa nó vào chương trình giảng dạy. Trường đại học Yale có những trung tâm nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa da đen. Các trường đại học Atlanta, đại học Columbia, đại học Fisk... có các tiểu ban chuyên trách về văn hóa - văn học da đen, và họ đã công bố nhiều công trình nghiên cứu nổi tiếng, đã biên soạn nhiều chuyên san phục vụ cho việc học tập của sinh viên các ngành khoa học xã hội. Khi những nguồn gốc đầu tiên của nền văn hóa da đen đã được nghiên cứu, và giá trị của chúng được khẳng định, thì đó là một trong những chiều hướng chủ yếu để làm thay đổi suy nghĩ của người Mỹ da trắng. Như vậy, chính văn hóa là nhịp cầu dẫn tới sự hòa nhập và văn học là tiếng chuông làm thức tỉnh lương tri con người.

Dòng văn học Mỹ da đen bắt rễ từ nền văn hóa da đen, và có sự kết hợp với những truyền thống văn học Mỹ. Chính điểm này tạo nên bản sắc văn học của nó. Các nhà văn da đen đã vận dụng các truyền thống văn học Anh - Mỹ một cách sáng tạo trong khi viết tác phẩm của mình. Càng về sau này, khả năng sử dụng tiếng Anh văn học của họ càng trở nên trau chuốt, với những từ tượng thanh gợi hình ảnh, rất tự do và phóng túng (đặc biệt là trong thơ). Trong văn học cũng không còn tồn tại lối diễn đạt hời hợt với những nhân vật nhiều khi ngây ngô, từng phù hợp với thứ tiếng Anh bị biến dạng theo lối nói của người ít học thức.

Nền tảng của văn học da đen là chất liệu được rút ra từ văn hóa và đời sống da đen. Đó chính là "cội rễ" của nền văn học da đen. Từ những tác phẩm đầu tiên Cảnh tù tội của tôi và sự tự do của tôi (My Bondage and My Freedom - 1855) của Frederick Douglass, Những linh hồn da đen (The Souls of Black Folk - 1903) của W.E.B. Du Bois; đến thơ, tiểu thuyết, kịch của các nhà văn Langston Hughes, Richard Wright, John Killens, James Baldwin, James Johnson, Alain Locke, Sterling Brown, Alex Haley...; mỗi người trong số họ đều cố gắng tạo ra những tác phẩm ưu tú nhất mà trình độ nghệ thuật không thua kém gì các nhà văn da trắng. Chính nguyên lý "cộng sinh" trong văn hóa - văn học đã tạo ra dòng văn học da đen vừa giàu tính chiến đấu vừa giàu nhạc điệu, có sức cuốn hút mãnh liệt người đọc. Đỉnh cao của sự kết hợp này là tiểu thuyết Jazz của Toni Morrison. Nhạc jazz là loại nhạc chứa đầy tinh thần tự do và ngẫu hứng mà người da đen đã sáng tạo ra, nó được dùng làm nền cho tác phẩm của nữ nhà văn. Trong Jazz chứa chất những dồn nén, những kịch tính của các cảnh đời; sự trào dâng cuồn cuộn và sự sâu lắng thi vị của các số phận. Bối cảnh của câu chuyện là những năm 20 ở Mỹ, được mệnh danh là thời đại nhạc jazz. Một người phụ nữ đẹp bị gã nhân tình ghen tuông, trong buổi dạ hội chiều thứ bảy y đã dùng dao đâm nàng. Khi cảnh sát hỏi việc gì đã xảy ra, người đàn bà tội nghiệp trả lời: "Tôi sẽ kể cho các ông nghe vào sáng ngày mai". Nàng muốn để gã nhân tình có đủ thời gian chạy trốn. Và đúng sáng hôm sau, nàng chết... Từ câu chuyện này, Toni Morrison xây dựng một tác phẩm đầy các cảnh, các biến cố dồn dập của bạo lực và tình dục, qua đó đào sâu vấn đề người Mỹ da đen và tệ nạn phân biệt chủng tộc, một vấn đề mà đến ngày hôm nay vẫn "hoàn toàn tồn tại".

Đối với các nhà văn Mỹ da đen thì "vấn đề da đen" là "điểm đi và đích đến" của nghệ thuật. Họ đã cảm nhận tội ác phân biệt chủng tộc "ngay trên màu da của chính mình". Vì vậy, họ muốn dùng ngôn từ như một phương tiện để góp phần giải phóng họ và đồng bào họ khỏi bất công. "Nỗi đau da đen" được diễn tả với ngôn từ có sức nóng và vẻ đẹp tỏa sáng của ánh nắng mặt trời, để thiêu chảy đi sự lạnh lùng khinh miệt đã rắn lại hàng trăm năm nay trong lòng người Mỹ da trắng.

Các nhà văn da đen chua xót nêu lên một thực tế là việc giải quyết "vấn đề da đen" tùy thuộc vào thái độ của người da trắng. Khi người da đen nói với người da trắng: "Màu da không quan trọng, hãy nhìn chúng tôi như một con người, hãy đánh giá chúng tôi qua tính cách, qua việc làm"; thì người da trắng đáp lại: "Chỉ có màu da mới quan trọng". Chính những người da trắng vì không chịu thay đổi cách nhìn nhận người da đen như những người bình đẳng và phủ nhận cả phẩm cách của họ, đã dẫn tới một cách đối xử trái với tự nhiên. Người da trắng khi thì bạo ngược, tàn nhẫn xem người da đen như súc vật; khi thì cao ngạo, khinh miệt trong quan hệ. Cả hai lối thể hiện đó đều chà đạp lên phẩm giá người da đen, đã đem đến những ngộ nhận thảm hại, những bi kịch, những tai họa. Đó là một vết nhơ đã và đang hằn lên lương tâm nước Mỹ. Đã đến lúc người Mỹ da trắng cần từ bỏ những định kiến, sự tự tôn giả tạo của họ, phá vỡ bức tường ngăn cách màu da để xây dựng nên "một thế giới với đầy đủ sự công bằng".

Bản chất của nền văn học Mỹ da đen là vươn lên và thoát ly khỏi mọi ràng buộc của sự nô lệ. Nó là một nền văn học độc lập, tỏa sáng trên bầu trời nghệ thuật của thời đại chúng ta. Và cho đến hôm nay, giải thưởng Nobel của bà Toni Morrison là "một kết quả tuyệt diệu" của hơn một thế kỷ tranh đấu của các nhà văn Mỹ da đen.

Tháng 12 - 1993
N.H.D.
(TCSH62/04-1994)

--------------------------
Chú thích:

(1) Dẫn theo tạp chí Herald Tribune số ngày 8-10-1993.
(2) Tiểu thuyết Được yêu (Beloved) được tặng giải thưởng Pulitzer năm 1987.
(3) C.W.E. Bigsby - The Black American Writer - Penguin Books Inc., Baltimore, Maryland.

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
  • TRẦN HUYỀN SÂM

    Phải chăng, chiến tranh vẫn là chủ đề quan tâm nhất của xã hội phương Tây? Theo dõi đời sống văn học Pháp trong những năm trở lại đây, cho phép chúng ta khẳng định rằng, phần đa các tác phẩm đạt giải thưởng lớn đều có xu hướng lật lại quá khứ để lý giải những căn bệnh của xã hội đương đại.

  • Ông Nelson Mandela, biểu tượng của cuộc chiến chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc ở nước này và là một trong những nhân vật chính trị xuất chúng trong thế kỷ 20, đã qua đời ở tuổi 95. Tổng thống Nam Phi đương nhiệm ông Jacob Zuma nói sẽ cử hành quốc tang với nghi lễ trọng thể nhất với Nelson Mandela. Toàn nước Nam Phi sẽ treo cờ rủ từ thời điểm này cho đến hết lễ tang. "Đất nước chúng ta mất đi người con vĩ đại nhất. Toàn thể dân tộc ta mất đi một vị cha đáng kính", Tổng thống Nam Phi Jacob Zuma thông báo trong bài diễn văn đọc trên truyền hình trước toàn thể nhân dân.

  • ĐOÀN CẦM THI
          (Đọc “Yersin: dịch hạch & thổ tả” của Patrick Deville)

    Patrick Deville sinh năm 1957, tác giả của mười tiểu thuyết, giải thưởng Femina năm 2012, được coi là một trong các nhà văn Pháp hàng đầu hiện nay. Theo giới phê bình nghiên cứu, tác phẩm của Patrick Deville đã góp phần cách tân tiểu thuyết Pháp đương đại. Tiểu thuyết “Yersin: dịch hạch & thổ tả” của Patrick Deville vừa ra mắt độc giả Việt Nam.

  • Hai nhà văn Angiêri nổi tiếng Bulaiđ Đuđu và Muluđ Asur đến thăm tòa soạn Tạp chí "Văn học nước ngoài".

  • Nhà văn và ký giả Hoa Kỳ Patrick Smith, vị khách của Đại Hội 8 những nhà văn Xô Viết, đã tiếp nhận nhiều lời mời từ những đồng nghiệp Nga suốt thời kỳ ông lưu lại Moscow.

  • I. VÔLEVIC

    Ở đất nước chúng tôi người ta viết rất nhiều Anne Frank, về cuộc đời ngắn ngủi đầy bi thương của cô. Rất nhiều bài báo và những bài bút ký viết về Anne Frank và tập "Nhật ký" của cô.

  • VAXIN BƯCỐP


    IRINA RISINA thực hiện cuộc trao đổi và ghi lại trên báo Văn Học 14-5-1986.

  • Trong dịp kỷ niệm 70 năm Cách Mạng Tháng Mười, Nhà hát chính kịch và hài kịch Matxcơva ở Taganca lại đưa lên sân khấu một vở cũ trong kịch mục của mình.

  • HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG

    Người bạn gái Nga đầu tiên tôi quen ở Mátxcơva là Anna Platônôpna, một cô gái có bộ tóc đen nhánh xõa lên đôi vai tròn kiểu tóc thề, đôi mày đen vẽ nhánh cong trên gương mặt lúc nào cũng tỏa ra cái chất trong sáng của tâm hồn, nói tiếng Việt thành thạo với giọng mũi thoảng nhẹ thực dễ thương.

  • LTS: Ông Nguyễn Thạch Giang từ Hà Nội đã gửi cho chúng tôi bài viết này kèm theo một bức thư rất chí tình. Bài viết là một tư liệu quí và thú vị, lại rất phù hợp với số báo kỷ niệm 70 năm Cách mạng tháng 10. Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc bài viết và nội dung bức thư của ông Nguyễn Thạch Giang, thay cho lời tòa soạn.

  • "Tôi viết văn không nhằm đoạt giải thưởng hay sự công nhận. Tôi cảm thấy vinh dự, nhưng tôi nghĩ rằng phần thưởng này là thành tích chung của các nhà văn châu Phi".

  • MAI KHẮC ỨNG
                Tùy bút

    Từ Luân Đôn máy bay của hãng hàng không British Airways đưa chúng tôi sang Boston vào chiều ngày 10 tháng 9 năm 2001. C. David Thomas, Giám đốc trường Mỹ thuật Đông Dương bên Mỹ đón chúng tôi về nhà riêng tại 20 Welster Court Neuton Centre.

  • Đó là tiêu đề cuộc hội thảo giữa hai đoàn nhà văn Liên Xô và Việt Nam tổ chức tại trụ sở Hội Nhà văn Liên Xô ở Mátxcơva buổi đầu tháng 4-1987.

  • HIỆU CONSTANT

    Reng reng… chuông điện thoại reo vang. “A lô, tôi nghe đây!” “Bọn anh vừa đến Paris rồi, hiện đang đi ăn sáng, khi mô mà kiếm quán ăn sáng ở Paris khó hỉ! Đi hoài mới thấy!”, là giọng của nhà văn Tô Nhuận Vỹ.

  • NGUYỄN CHIẾN

    Không bao giờ Graham Green kể về các tác phẩm của mình trước khi ông đặt dấu chấm hết và đưa chúng tới nhà Xuất bản.

  • Vicki Convington (sinh ngày 22/10/1952) là một tiểu thuyết gia nổi tiếng của miền Nam Hoa Kỳ (Về dưới mái nhà/ Gathering Home, Chim thiên đường/ Bird of Paradise, Chuyến đêm về nhà/ Night Ride Home, và Nhà trọ cuối cho đàn bà/ The Last Hotel for Women).

  • DƯƠNG VĂN TƯỜNG 
                         Truyện ký

    Rời Vancouver, chúng tôi không dùng máy bay mà rủ nhau xuyên biên giới qua Mỹ bằng chiếc Acura. Nỗi buồn xa Canada vơi đi với người bạn đồng hành.

  • HIỆU CONSTANT

    Cuộc đời và sự nghiệp
    François Cheng sinh năm 1929 tại thành phố Nam Xương. Ông là nhà văn, nhà thơ, dịch giả, nhà nghiên cứu thư pháp, giáo sư đại học tại Pháp.

  • LTS: Valentin Raxputin là nhà văn lớn Xô Viết năm 1987 vừa tròn 50 tuổi. Các tác phẩm của ông như "Tiền cho Maria", "Hạn chót", "Sống và nhớ lấy", "Vĩnh biệt làng Matiôra", "Cháy nhà"... nổi bật lên niềm băn khoăn lo lắng cho số phận con người.

  • ... Mỗi lần tôi đặt dấu chấm hết cho một tác phẩm, tôi nghĩ đó là tác phẩm hay nhất mình đã viết vì nó tương ứng với tuổi mình và thời điểm đó và tôi cho rằng trong khi đi xuyên qua cuộc đời, tôi bỏ lại sau lưng những cuốn sách của mình....