Dịch bệnh: Sự khủng hoảng y - sinh trong đời sống nhân loại (Từ thực tiễn đến văn chương)

14:48 29/04/2026

NGUYỄN THÙY TRANG

Thế kỷ XXI chứng kiến sự tái xuất/xuất hiện và lan rộng của nhiều dịch bệnh với quy mô toàn cầu.

Ảnh: tư liệu

Những trận dịch SARS, H5N1, H1N1, Ebola, MERSCoV, Covid-19,… đã vượt ra khỏi phạm vi của lĩnh vực y - sinh để trở thành một “chấn thương” nhân loại, gắn với sự di chuyển xuyên biên giới, đô thị hóa, biến đổi khí hậu và khủng hoảng sinh thái. Trong bối cảnh đó, tuy y học và sinh học đã có nhiều thành tựu nhưng cũng bộc lộ những giới hạn: sự bất lực trước tốc độ lây nhanh của virus, sự quá tải của hệ thống y tế, và những bất bình đẳng trong tiếp cận chăm sóc sức khỏe. Đi tìm nguồn gốc dịch bệnh, truy nguyên những nỗi đau của con người, David Quammen chỉ ra: “Áp lực và sự phá hoại về mặt sinh thái do con người gây ra đang khiến những mầm bệnh trên động vật tiếp xúc gần hơn với cộng đồng, trong khi công nghệ và những hành vi của con người đang cho phép những mầm bệnh đó phát tán rộng rãi và nhanh chóng hơn”1. Có ba yếu tố dẫn tới sự xuất hiện các trận dịch nguy hiểm: (1) Các hoạt động của con người khiến hệ sinh thái tự nhiên tan rã một cách nguy nan. (2) Sự tồn tại của hàng triệu vi sinh vật chưa được biết đến, bao gồm những loài virus, vi khuẩn, nấm, sinh vật nguyên sinh,… Chúng ẩn tàng trong rừng, thân lá, có khi trú ngụ ở những loài động vật, cỏ cây mà con người hiếm khi để ý tới. (3) Việc phá vỡ hệ sinh thái tự nhiên đã giải phóng những vi sinh vật đó khỏi môi trường (vốn là nơi tồn tại của nó). Bị trục xuất ra khỏi “vật chủ”, đôi khi, chúng không chủ đích “tấn công” con người, nhưng cơ chế sinh học buộc chúng phải thích nghi, xâm nhập để sinh tồn. Những điều này đã làm nên sự bùng phát dịch bệnh, ảnh hưởng đến nhân loại.

Ngoài ra, theo điều tra xã hội học, những xung đột về chiến tranh sinh học, hóa học, chiến tranh công nghệ và thương mại cũng là tác nhân gây ra mầm bệnh cho con người. Nhiều chuyên gia nhận định, gần đây, nhân loại đã có sự chuyển mình mang tính đột phá về công nghệ, dân số và khí hậu, đi kèm với điều này là sự xuất hiện của những đại dịch nguy hiểm2. Bên cạnh đó, lợi dụng những bước tiến về công nghệ, những cuộc chiến tranh thương mại nổ ra giữa các nước lớn3. Cuộc chiến này ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, nhất là những nước có điều kiện thấp càng ít có cơ hội tiếp cận với y tế hiện đại, khả năng điều trị chịu nhiều phụ thuộc từ sự viện trợ tài chính, nguồn dược liệu, thuốc thang. Nhiều giả thuyết cho rằng: sự bùng phát đại dịch như một sự tái thiết lập quyền lực chính trị và trật tự thế giới, ảnh hưởng đến an ninh con người4.

Đứng trước những vấn nạn nhức nhối của dịch bệnh, văn học đã phóng chiếu những nhận thức về nỗi đau thể lý, sự mâu thuẫn giữa các dân tộc và giới hạn của con người trước tự nhiên. Mỗi tác phẩm về dịch bệnh như một bức tranh xã hội chân thực, một câu chuyện văn chương mang tính thực tế; giúp chúng ta hình dung sâu rõ về bản chất sinh học loài người cũng như niềm mong mỏi vào tiến bộ khoa học, năng lực kiểm soát tự nhiên của nhân loại.

1. Dịch bệnh: sự khủng hoảng y - sinh toàn cầu và những động thái của văn học

Những năm gần đây, khuynh hướng văn học dần tập trung vào các chủ đề về bệnh tật, dịch bệnh mà nhân loại đã, đang và sẽ trải qua. Dự cảm về bước phát triển của văn học tương lai, Phan Tuấn Anh nhận định: “Nghiên cứu văn học ngày nay đã xác lập được mối quan hệ chặt chẽ với những ngành khoa học tự nhiên vốn nghiên cứu sâu về mặt bản năng, thể xác của con người, mà tiêu biểu là sinh học và y học”5. Trong khi trước đây, tư duy nhị nguyên phân tách rạch ròi giữa khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, thì ngày nay, tư duy nhất nguyên đã liên kết các ngành lại, chuyển hướng sang nghiên cứu liên/xuyên ngành. Khi dịch bệnh trở thành một phần không thể tách rời của đời sống toàn cầu, việc né tránh hoặc giản lược chủ đề này đồng nghĩa với việc văn học tự thu hẹp khả năng tiếp cận hiện thực, đánh mất vai trò phản tư và cảnh báo vốn có. Vì thế, các lĩnh vực văn học - y học - sinh học đã gặp nhau trong sự quan tâm đến sinh mệnh con người. Lấy con người làm trung tâm, văn học - y học - sinh học cùng chia sẻ những hiểu biết về con người trên phương diện thể xác, tâm hồn, tinh thần; tìm sự kết nối với môi trường tự nhiên. Việc thờ ơ hoặc xem nhẹ chủ đề y học - sinh học sẽ là một thiếu khuyết đối với văn chương.

Trong văn học Việt Nam đương đại, dịch bệnh xuất hiện như một dấu hiệu của thời đại, phản ánh sự giao thoa giữa vấn nạn y - sinh toàn cầu và những vấn đề xã hội, văn hóa, lịch sử đặc thù. Nhiều tác phẩm đã viết về dịch bệnh như một bối cảnh thời sự, cho thấy trạng thái bất ổn và dự cảm “ngày tận thế” của loài người. Chủ đề bệnh tật càng ngày càng hấp dẫn và thu hút nhiều cây bút hơn khi thế giới trải qua đại dịch. Bằng nhiều cách thức, vấn đề dịch bệnh trong văn học đặt ra những câu hỏi căn bản về sự mong manh của sinh tồn, về tính lỏng lẻo trong kết nối cộng đồng. Nhờ đó, dịch bệnh trở thành một “cơ hội” để thanh lọc lại thế giới nhiễu nhương, tạo điều kiện cho văn chương - đặc biệt là tiểu thuyết - phản tư, ghi nhận và tái hiện.

Nhìn về tiểu thuyết Việt Nam, các nhà văn rất ý thức trong việc đề cao sự kết nối y học - sinh học. Tiểu thuyết đã tham gia vào việc kiến tạo diễn ngôn về y - sinh. Chẳng hạn Có nỗi buồn gieo mầm nhân ái - Nhật ký y tá thời Covid-19, nhà văn Iris Lê đã đứng từ góc độ là một chứng nhân (bác sĩ điều trị trong bệnh viện) và một nạn nhân (con gái và người thân đều mắc Covid-19). Trải nghiệm thấy nhiều người đều bị virus tấn công, Mie đã tự tình: “Con virus này có thể vô lương tâm và vô đạo đức, nhưng tuyệt nhiên rất công bằng. Từ thủ tướng đến chị công nhân quét đường, từ người danh gia vọng tộc đến kẻ cơ hàn hay một ngôi sao điện ảnh, đều có nguy cơ nhiễm ngang nhau. Virus Corona không chừa một ai. Nó cũng không buông tha cho bất cứ quốc gia nào, giàu sang hay nghèo khó. Từ Tây sang Đông, từ Âu sang Á”6. Bằng giọng văn của phóng sự báo chí, của chẩn đoán y khoa, thống kê toán học, tác phẩm đã góp phần trung gian hóa tri thức y học, giúp con người hiểu và đối diện với bệnh tật một cách nhân văn hơn.

Có thể thấy, văn học đã tiếp nhận và phản ánh khủng hoảng này theo nhiều cấp độ khác nhau: từ những biểu hiện cụ thể của bệnh tật, sự lây nhiễm, cho đến những hệ quả tinh thần, xã hội và đạo đức mà dịch bệnh để lại. Trong khi các ngành khoa học tự nhiên trên thế giới đã coi dịch bệnh là một mấu chốt quan trọng để tái tư duy về con người và thế giới, thì văn học, nếu không nhập cuộc, sẽ tự đặt mình ra ngoài những cuộc đối thoại tri thức lớn của thời đại. Thoát ra khỏi những đại tự sự về chiến tranh, tình yêu, đất nước, văn học bàn luận đến những vấn đề có tính cập nhật, mang đến cơ hội đối thoại với các lý thuyết và khuynh hướng tư tưởng đương đại như quyền lực sinh học (Biopolitics), sinh thái học nhân văn (Humanistic Ecology) hay hậu nhân loại (Posthumanism). Đọc tiểu thuyết Những ngày cách ly (Bùi Quang Thắng), Tình người cách ly (Từ Nguyên Thạch), Im lặng sống (An Bình Minh), Đảo bạo bệnh (Đức Anh), Mùa hè năm ấy bên em là mãi mãi (Hồ Điệp Thanh Thanh), những cách ứng phó với đại dịch được các nhà văn trình bày tường tận, chân thực. Tiểu thuyết đã góp phần định hướng nhận thức xã hội và tâm thế đối mặt với đại dịch.

Khi diễn giải khái niệm và đặc trưng cơ bản của văn học dịch bệnh, L. G. More cho rằng: “Văn học về dịch bệnh thể hiện sự tương đồng về mối quan tâm nhân văn; để khám phá ý nghĩa của những trải nghiệm đau đớn thông qua việc đọc, suy ngẫm và kể chuyện, hình thành kinh nghiệm cho chúng ta về sức khỏe, bệnh tật và đau ốm. Đồng thời, cung cấp cho chúng ta những hiểu biết sâu sắc về cách tổ tiên tiếp thu nỗi đau và thống khổ từ đại dịch. Văn học về dịch bệnh luôn được chứng minh là một cửa sổ nhìn vào những xã hội đang phải hứng chịu dịch bệnh, qua đó đưa ra một bức tranh gần gũi về những điểm giống và khác nhau, từ nhỏ đến lớn, từ các vấn đề xã hội, chính trị, liên quan đến sức khỏe và kinh tế mà họ gặp phải”7. Như thế, việc phản ánh dịch bệnh trong văn học hàm chứa những kiến thức liên ngành về y học, sinh học, nhân học, dịch tễ học, tâm lý học, xã hội học,… Đồng thời, “những lĩnh vực liên ngành này trở thành chất liệu để nhà văn xây dựng nhân vật, sáng tạo cốt truyện và triển khai các tình huống truyện. Cụ thể, nhà văn đề cập đến dịch bệnh như một chất xúc tác khởi nguồn, phát triển câu chuyện… Nội dung của sáng tác về dịch bệnh đều có những điểm tương đồng nổi bật ở việc miêu tả phản ứng của con người khi bệnh tật lây lan, những băn khoăn về nguồn gốc virus, những bất cập trong xã hội, cũng như các cách thức đối phó, chống chọi trong tình thế gay cấn, hiểm hóc”8. Điểm lại tiểu thuyết Việt Nam đương đại, dễ thấy động thái nhập cuộc rõ rệt trong xu hướng liên ngành. Dịch bệnh không còn là một hiện tượng ngoại biên hay một biến cố ngẫu nhiên trong cấu trúc tự sự như trước đây, mà dần trở thành một chủ đề trung tâm, hội tụ các vấn đề lớn của đời sống đương đại. Tiểu thuyết Dòng sông chết của Thiên Sơn là thiên phóng sự về những mầm bệnh đang bùng phát ở người già và trẻ em, từ nông thôn đến thành thị, từ đông sang tây. Nalis xô dạt bờ định mệnh của Thương Hà là hành trình khởi sinh, phát triển của các chủng loại virus; dưới sự tác động tiêu cực của con người đến môi trường, loài Nalis bùng phát, đẩy con người đến bờ diệt vong. Bể trăng côi của Huỳnh Trọng Khang là sự thấu ngộ quy tắc “điều chế” vaccine; đó là ái nhân để kháng cự bệnh Huyết nhiệt. Qua đó, các nhà văn đã thể hiện năng lực tiếp nhận và chuyển hóa đa dạng những tri thức y - sinh thành kinh nghiệm thẩm mỹ - nhân văn.

Đáng chú ý, tiểu thuyết về dịch bệnh đã góp phần mở rộng biên độ phản ánh hiện thực, đưa văn chương thoát khỏi những mô thức quen thuộc, tiến gần hơn đến những vấn đề mang tính quốc tế. Trong những văn bản này, tri thức y học không chỉ được sử dụng như chất liệu minh họa mà còn tham gia trực tiếp vào việc kiến tạo ý nghĩa. Các thuật ngữ y khoa, các mô tả về quy trình điều trị, thống kê dịch tễ, hay những chi tiết liên quan đến cách ly, phong tỏa, tiêm chủng,… đã trở thành một phần của cấu trúc tự sự. Khủng hoảng y - sinh, suy cho cùng là khủng hoảng của con người trước sự mong manh của sinh mệnh và sự sụp đổ của những điểm tựa tinh thần vốn được xem là vững chắc. Đây là tiền đề quan trọng để chuyển sang xem xét dịch bệnh như một không gian hiện sinh, nơi con người phải đối diện với nỗi sợ, sự cô độc và những lựa chọn mang tính đạo đức trong hoàn cảnh nguy nan.

2. Dịch bệnh: trải nghiệm hiện sinh của con người

Cùng tập trung vào “chữa trị” bệnh tình cho con người, nhưng sự khác biệt giữa y học và văn học nằm ở cách thức tiếp cận. Nếu y học bắt mạch nỗi đau qua những triệu chứng, biểu hiện trên thân thể để đưa ra các chẩn đoán phù hợp cho phương pháp điều trị, thì văn học quan tâm thấu cảm và diễn giải nỗi đau qua những trải nghiệm hiện sinh, đối diện trực diện với những câu hỏi mang tầm triết học về sự sống, cái chết và ý nghĩa tồn tại. Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI, trong quá trình phản ánh dịch bệnh, đã cho thấy sự dịch chuyển từ việc mô tả bệnh tật như một “biến cố xã hội” sang khai thác dịch bệnh như một không gian hiện sinh cực hạn, phơi bày những thân thể tổn thương, những trầm luân thử thách ý chí và ưu tư về tam quan.

Một điều dễ nhận ra, dịch bệnh đã lột trần sự bất toàn, phi lý của đời sống. Thời kỳ dịch bệnh tạo ra một không gian đặc thù: không gian cách ly - nơi các mối quan hệ xã hội bị gián đoạn và con người buộc phải sống trong trạng thái cô đơn kéo dài. Trong tiểu thuyết viết về dịch bệnh, cô đơn không chỉ là hệ quả của giãn cách xã hội, mà còn là một trải nghiệm hiện sinh sâu sắc, làm lộ diện bản chất mong manh của kết nối người. Những ngày cách ly của Bùi Quang Thắng tái hiện một cách chân thực cảm giác bị “đóng khung” của con người trong không gian hẹp. “Hàng rào sắt B40 cao quá đầu người bao quanh. Lối vào duy nhất cũng có barrier chắn ngang và luôn có hai người lính gác kiểm soát tất cả mọi đối tượng, mọi thứ hàng hóa ra vào”9. Nhân vật sống trong từng khu biệt lập; các giá trị vật chất như tiền bạc, nhà lầu, xe sang bị vô hiệu hóa, họ phải đối diện với ranh giới mong manh của cái chết. Cả cuộc đời lăn lộn, bôn ba, kiếm chác; cuối cùng, thứ con người nhận lại là sự bất lực trước dịch bệnh. Ngay cả những người trẻ tuổi, nồng nhiệt sức sống như Hoàng Cúc cũng phải cách ly, rơi vào hoảng loạn, mất người thân.

Đẩy con người vào trạng thái bất lực và đơn độc, dịch bệnh đã chứng minh sức hủy diệt của tự nhiên. Con người buộc phải chứng nghiệm với những giới hạn sinh học và đau đớn của thân thể, trực diện với cái chết như một khả thể thường nhật; đồng thời chứng kiến cảm giác sợ hãi, bất an và mất kiểm soát. Trong tình thế này, dịch bệnh đã trở thành một sự khủng hoảng hiện sinh, tự vấn những câu hỏi về bản ngã, sinh mệnh. Con người hiện lên như những chủ thể hiện sinh bị ném vào hoàn cảnh phi lý, thân phận cá nhân bị thu hẹp vào những không gian bí bách, thời gian kéo dài vô định, tạo ra cảm giác trống rỗng, mất phương hướng. Từ góc nhìn này, tiểu thuyết Việt Nam đương đại cho thấy tính chất “giải cấu trúc” quan niệm về con người: từ vị thế anh hùng, làm chủ lịch sử, sang bệnh nhân, nạn nhân, người bị chấn thương. Trải nghiệm dịch bệnh trở thành chất xúc tác để văn chương đào sâu những vấn đề hiện sinh như cô đơn, sợ hãi, hoài nghi và khát vọng được thấu hiểu, kết nối.

Sự cô đơn, hoang mang khiến con người rơi vào nỗi ám ảnh trước những câu hỏi hiện sinh. Trong tiểu thuyết Bể trăng côi, Huỳnh Trọng Khang lấy chứng nhân thuần túy Phật giáo để lý giải những cái chết trong thời kỳ dịch bệnh như một quy luật thường hằng: sinh - trụ - dị - diệt. Nhà văn đã tái hiện cảnh tượng dịch Huyết nhiệt hoành hành vào thời Huyền Trang đời Đường đi lấy kinh trong sự song hành với hành trình dấn thân của nhà sư trẻ ở Sa Mạo sơn. Giải thích nguyên nhân kiếp nạn này khác với tác phẩm Tây du ký của Ngô Thừa Ân và cả những dị bản lưu truyền trong dân gian, Huỳnh Trọng Khang chia sẻ: “Huyền Trang sống vào cái thời mà các thư tịch chép chuyện dịch bệnh còn ít. Trong một câu chuyện về dịch bệnh phải kết thúc bằng cảnh thiên hạ thái bình, nhân loại dù chỉ còn sót hai người đi nữa thì vẫn còn nhân loại. Chỉ thế thì dịch bệnh mới có ý nghĩa gì đó hơn là cơn cuồng sát của tự nhiên. Để rao giảng một bài học, để còn lại chứng nhân”10. Con đường tu hành của Huyền Trang đầy rẫy bệnh tật (…), ông dấn thân vào đời sống, cùng nhân gian trải qua các bệnh dịch tả, Huyết nhiệt.

3. Dịch bệnh: tái cấu trúc quan hệ cá nhân - cộng đồng, con người - tự nhiên

Không thể phủ nhận, dịch bệnh mang đến những điều bất lợi, cản trở và phá hủy nhiều điều đẹp đẽ trong cuộc sống, nhưng nhờ vậy, chúng ta buộc phải “sống chậm”, để xem xét, thiết lập lại vai trò, vị thế con người trong mối quan hệ giữa cộng đồng và hệ sinh thái. Nếu trên bình diện y - sinh, dịch bệnh gây nên khủng hoảng sức khỏe và ở bình diện hiện sinh phơi bày sự mong manh của thân phận, thì ở cấp độ xã hội - văn hóa, nó còn dẫn đến một hệ quả sâu rộng hơn: tái cấu trúc nền tảng của đời sống con người. Bởi vì, giữa bối cảnh toàn cầu hóa, dịch bệnh không chỉ tác động đến sức khỏe của người dân mà còn làm thay đổi sâu sắc sự nhận thức lại mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, con người và tự nhiên. Từ đây, tiểu thuyết Việt Nam đương đại từng bước phản tư về trật tự xã hội, trách nhiệm đạo đức và vị thế của con người trong thế giới hậu nhân loại.

Ngoài khủng hoảng kinh tế, lương thực và y tế, các nhà văn còn lưu tâm đến cuộc khủng hoảng truyền thông. Trong thời kỳ đại dịch, sự hoạt động của các phương tiện truyền thông có ý nghĩa quan trọng, với tác dụng: phổ biến kiến thức dịch bệnh cho người dân, tuyên truyền các biện pháp phòng tránh, cập nhật số liệu, đưa ra lời cảnh báo, lan tỏa sức mạnh đoàn kết và động viên cộng đồng… Nhưng nó cũng có mặt hạn chế. Một số thành phần tiêu cực đã lợi dụng truyền thông để gây hoang mang dư luận, trục lợi, tung những tin đồn thất thiệt làm dân chúng lo âu, hoảng loạn, xã hội bất an. Nhà văn Iris Lê đánh giá: “Sự nhiễu loạn thông tin không chỉ gây ra thiệt hại trong khoảng thiếu hụt nhu yếu phẩm. Mà còn có những tấn bi kịch khác mà người ta có thể không ngờ tới”11. Thương Hà nêu lên thực trạng: “Mỗi ngày phòng an ninh mạng phải xử lý rất nhiều thông tin. Gần đây do dịch bệnh căng thẳng, các loại tin giả, thông tin sai sự thật rồi các loại bài viết được đăng tải tràn lan khiến lượng công việc của cậu tăng lên rất nhiều”12. Lực lượng công an và quân đội, ngoài việc phải giữ gìn trật tự an ninh trong xã hội, các đồng chí còn phải vất vả đối phó với sự hỗn loạn của các tài khoản ảo để đảm bảo bình yên trên không gian mạng.

Tiểu thuyết Dòng sông chết của Thiên Sơn nhấn mạnh hơn tính chất nguy kịch của các căn bệnh thế kỷ “Một số nước ở châu Phi đang trong thảm cảnh bệnh AIDS hủy diệt tương lai của lớp trẻ, có nguy cơ đẩy các dân tộc đến bờ vực diệt vong”13. Viết trong tâm thế phản tư sự bất công của con người trước bệnh tật, nhà văn khẳng định dịch bệnh là một trong những điều tệ hại nhất thời đại. Bởi nó xáo trộn đời sống, buộc con người phải nhìn lại cách mình tồn tại trong mạng lưới cộng đồng và trong hệ sinh thái tự nhiên.

Vì thế, những cuộc ẩu đả trên đường phố, xô xát trong siêu thị, hay những cuộc phản đối các sách lược phòng chống dịch bệnh trở thành hiện tượng xảy ra phổ biến ở nhiều quốc gia. “Người ta không ngừng đưa ra những bằng chứng về sự chủ quan của các nước phát triển về việc phòng tránh và giãn cách”14. Phải chăng mọi người đã quen với cuộc sống quá tự do, no đủ, phóng túng và xuề xòa trong việc bảo vệ sức khỏe bản thân, cộng đồng? Nên khi bị cách ly, bị buộc phải đeo khẩu trang, thiết bị bảo hộ, con người có vô vàn cung bậc phản ứng và hành xử khác nhau, tạo nên một hiện thực nhiễu loạn chưa từng có. Và, chỉ những tác phẩm văn học biểu hiện đại dịch mới có thể chạm tới những tổn thương và mất mát mà người dân trên toàn thế giới phải gánh chịu.

Một số tiểu thuyết lại đặt các nhân vật trong mối quan hệ căng thẳng giữa cộng đồng và cá nhân. Một mặt, cộng đồng trở thành không gian bảo vệ, nơi các biện pháp kiểm soát, giám sát được triển khai nhằm đảm bảo an toàn chung. Mặt khác, chính cộng đồng cũng có thể trở thành nguồn áp lực, khi cá nhân bị tước bỏ quyền tự do, bị kỳ thị hoặc bị đồng nhất hóa như “nguồn lây”. Các mối quan hệ xã hội cũng nảy sinh những rạn nứt, mâu thuẫn. Khi người ta phải đụng chạm cùng nhau trong một nơi chật hẹp, không được hoạt động ngoài trời và không thể làm được điều gì, đời sống gia đình, làng xóm có nguy cơ đảo lộn trật tự. “Người ta không thể ra ngoài đi làm, không thể mưu sinh kiếm sống. Những đồng tiền còn lại có vẻ như không đủ cho họ duy trì cuộc sống như trước đây. Gánh nặng tiền bạc rồi gánh nặng trong gia đình khiến những tiếng mắng chửi kia ngày ngày đều có thể nghe được”15. Thời kỳ dịch bệnh khủng khiếp trôi qua trì níu cuộc sống con người, khiến sự sinh tồn vốn đã khó khăn, càng lúc càng bấp bênh, khốn đốn.

Một số tác phẩm chủ đề này nhưng được viết theo khuynh hướng lãng mạn, lý tưởng hóa tình yêu trong thời dịch giã. Như Những ngày cách ly của Bùi Quang Thắng là sự khẳng định tình yêu và sự quan tâm sẽ giúp con người vượt qua đại dịch. Mùa hè năm ấy bên em là mãi mãi của Hồ Điệp Thanh Thanh hư cấu câu chuyện đại dịch Moros+ qua tình yêu của bác sĩ Hạ Vũ và bệnh nhân Hoàng Phi. Hay Tình người cách ly của Từ Nguyên Thạch lại dẫn dắt quá trình chống dịch bệnh đến câu chuyện tình giữa Minh và Kim Anh. Với số lượng bao quát hàng ngàn người, tác phẩm của Từ Nguyên Thạch vượt lên trên quan hệ nam nữ để đặt ra ý nghĩa của sự san sẻ và đoàn kết, khi con người biết đối đãi với nhau ân cần, tương thân tương ái, lá lành đùm lá rách.

Ngoài ra, dịch bệnh còn làm nổi bật quan hệ giữa con người và tự nhiên. Virus xuất hiện như tác nhân thách thức vị thế trung tâm của con người. Vì dịch bệnh không phải là “tai họa ngẫu nhiên”, mà là hệ quả của sự can thiệp thô bạo của con người vào tự nhiên, của sự mất cân bằng sinh thái. Tác phẩm Nalis xô dạt bờ định mệnh của Thương Hà cảnh báo: “Nếu con người không thay đổi thói quen của mình tôn trọng những điều trong tự nhiên. Và không ồn ào trong tâm thức. Thì Trái đất không nóng lên, thiên tai lũ lụt không còn, và ngay cả với virus tồn tại biến mất trong hòa bình với con người”16. Lời trần thuật này như tiếng kêu báo động của thiên nhiên, tiếng gọi sâu thẳm của rừng rậm, tiếng nói đau đáu từ các vi trùng. Sự nổi giận của Mẹ thiên nhiên thông qua các đại dịch là sự trừng phạt kinh hoàng và mang tính nhân quả.

Để thế giới trở nên tốt đẹp hơn, con người phải thay đổi những hành vi và thái độ với tự nhiên. Trong đó, xóa bỏ quan niệm “nhân loại trung tâm” cùng tham vọng bá quyền chính là nỗ lực mà nhiều nhà văn hướng đến. “Cái đáng sợ trên thế giới này không phải Nalis, cũng không phải dịch bệnh hay thiên tai. Cái đáng sợ nhất trên thế giới này là lòng tham của con người đấy. Chính lòng tham trở thành liều thuốc đắng mà uống vào loài người sẽ diệt vong. Đó chính là sự tham lam vô độ cái gọi là bá chủ địa cầu. Thiên đàng hay địa ngục, ngạ quỷ súc sinh đã tàng ẩn bên trong mục nát về tâm hồn. Một loại tâm ma vô độ đang ngự trị giữa một hành tinh xanh đang dần kêu khóc từng ngày. Hãy tha cho chúng tôi. Nếu có một ngày thế giới này biến mất, con người chết hàng loạt, đó không phải tại dịch bệnh, cũng chẳng phải tại Nalis. Tất cả là vì sự ích kỷ của con người”17. Trong cuộc giải cứu con người bên bờ vực “tuyệt chủng”, nhân loại hiểu ra, vaccine hữu hiệu nhất không phải được điều chế ở phòng thí nghiệm, mà chính là vaccine của tình thương.

Với tiểu thuyết Bàn tay nhỏ dưới mưa của Trương Văn Dân, người đọc khơi mở nhận thức về những gì đã làm với tự nhiên. “Hiện nay chúng ta có rất nhiều căn bệnh mới vì sự sống bị đảo lộn và càng ngày càng có nhiều hệ độngthực-vật tuyệt diệt, không thể tái sinh. Thế mà khi đọc các tài liệu về cách phòng ngừa ung thư, người ta còn khuyên chúng ta hãy sống trong một môi trường sạch đẹp, bầu không khí trong lành. Thật là mỉa mai”18. Từ kinh nghiệm của một nhà báo, Trương Văn Dân mang đến những trăn trở trước cách thức chữa trị bệnh tật cho con người trong bối cảnh ô nhiễm môi trường. Thông qua tiểu thuyết Bàn tay nhỏ dưới mưa, tác giả không chỉ lên án hành động hủy hoại thiên nhiên, mà còn đặt ra một câu hỏi mang tính nhân văn: con người hiện đại còn cơ hội làm hòa với thiên nhiên? Gợi dẫn này chính là chìa khóa để chúng ta hướng đến cuộc sống lành mạnh trong tương lai. Từ đây, văn xuôi Việt Nam đầu thế kỷ XXI góp phần đặt lại vấn đề về đạo đức sinh thái và trách nhiệm của con người trong mạng lưới sự sống. Dịch bệnh trở thành lời cảnh báo về sự đứt gãy trong quan hệ con người - tự nhiên, buộc con người phải tái tư duy về cách thức tồn tại của mình trong thế giới đa loài.

4. Kết luận

Dịch bệnh trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI là một đề tài mang tính thời sự, thể hiện sự nắm bắt nhanh nhạy của văn chương trước vấn đề sinh mệnh con người và tồn vong muôn loài. Từ khủng hoảng y - sinh toàn cầu, trải nghiệm hiện sinh cá nhân, sự tái cấu trúc các mối quan hệ xã hội - tự nhiên, dịch bệnh cho thấy khả năng bao quát và chiều sâu tư tưởng của văn học Việt Nam. Vì thế, văn chương vượt ra khỏi chức năng ghi chép hiện thực, mở rộng phạm vi đề tài và phương thức biểu đạt để trở thành một “công cụ” bắt mạch, giúp con người diễn giải những tổn thương và bất an mà ngôn ngữ khoa học khó chạm tới. Qua đó, tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI góp phần khẳng định vai trò của văn học trong việc giúp con người nhận diện “tâm bệnh”, đối mặt với nỗi sợ và tìm kiếm ý nghĩa tồn tại trong một thế giới đầy bất trắc. Đồng thời, tiểu thuyết cũng tham gia vào cuộc đối thoại toàn cầu về vận mệnh, đạo đức và trách nhiệm sinh thái; hướng nhân loại học cách chung sống hài hòa với nhau và với thế giới tự nhiên như điều kiện tiên quyết của sự tồn tại bền vững.

N.T.T
(TCSH446/04-2026)

----------------------
1 David Quammen. (2021). Nguồn gốc dịch bệnh. Nxb. Dân trí, Hà Nội. tr.47.
2 Baker, Rachel E., et al. (2021). “Infectious disease in an era of global change”, Nature Review Microbiology 20, p.193-205. Doi 10.1038/s41579-021-00639-z. tr.193.
3 Xem thêm Mikic, Mia, Puutio, T. Alexander, and Jame G. Gallagher. (2020). “Healthcare products trade and external shocks: The US-China trade war and COVID-19 pandemic”, ARTNeT Working Paper Series No.190, May 2020, Bangkok ESCAP. Available at https://artnet.unescap.org.
4 Xem thêm Vũ Thị Thu Quyên. (2021). “An ninh con người trong đại dịch Covid-19: vấn đề đặt ra đối với Việt Nam”. Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông. Số T9/2021. tr.52-57.
5 Phan Tuấn Anh. (2019). Văn học Việt Nam đổi mới - Từ những điểm nhìn tham chiếu. Nxb. Văn hóa - Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh. tr.221.
6 Iris Lê. (2020). Có nỗi buồn gieo mầm nhân ái - Nhật ký y tá thời Covid-19. Nxb. Văn hóa Văn nghệ, Thành phố Hồ Chí Minh. tr.162.
7 More (2021). More L. G. (2021). “Representations Of Plagues And Pandemics In Literature: A Critical Study”, Ilkogretim Online - Elementary Education Online, Vol 20 (Issue 1), 3849-3859. Doi: 10.17051/ ilkonline.2021.01.426. tr.3850.
8 Nguyễn Thùy Trang. (2025). Văn học và y học: Bắt mạch nỗi đau. Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội. tr.29-30.
9 Bùi Quang Thắng. (2020). Những ngày cách ly. Nxb. Hội Nhà văn: Hà Nội. tr.63.
10 Huỳnh Trọng Khang. (2023). Sđd. tr.168.
11 Iris Lê. (2020). Sđd. tr.106.
12 Thương Hà. (2021). Nalis xô dạt bờ định mệnh. Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội. tr.24.
13 Thiên Sơn. (2017). Dòng sông chết. Nxb. Văn học, Hà Nội. tr.208-209.
14 Thương Hà. (2021). Sđd. tr.17.
15 Thương Hà. (2021). Sđd. tr.127.
16 Thương Hà. (2021). Sđd. tr.378.
17 Thương Hà. (2021). Sđd. tr.174.
18 Trương Văn Dân. (2011). Bàn tay nhỏ dưới mưa. Nxb. Hội Nhà văn, Hà Nội. tr.198-199.

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN KHẮC PHÊTừ lâu, ở Huế, nhiều người đã biết tiếng ba công chúa, ba nữ sĩ (Tam Khanh) con vua Minh Mạng, em gái nhà thơ nổi tiếng Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, trong đó MAI AM là người được nhắc đến nhiều nhất. Mai Am nổi tiếng trước hết vì tài thơ và cùng vì cuộc đời riêng không được may mắn của bà, tuy bà là người sống thọ nhất trong “Tam Khanh”.

  • LÊ DỤC TÚCùng với nghệ thuật tiếp cận và phản ánh hiện thực, nghệ thuật miêu tả và khắc họa chân dung nhân vật, nghệ thuật châm biếm và sử dụng ngôn ngữ cũng là một trong những nét nghệ thuật đặc sắc ta thường gặp trong các phóng sự Việt Nam 1932 - 1945.

  • NGUYỄN VĂN DÂNTrong thế kỷ XX vừa qua, thế giới, đặc biệt là thế giới phương Tây, đã sản sinh ra biết bao phương pháp phục vụ cho nghiên cứu văn học, trong đó phương pháp cấu trúc là một trong những phương pháp được quan tâm nhiều nhất.

  • AN KHÁNHHai mươi tám năm kể từ ngày chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam, đủ để một thế hệ trưởng thành, một dòng thơ định vị. Tháng 3 vừa qua, Hội Văn nghệ Hà Nội và nhóm nhà thơ - nhà văn - cựu binh Mỹ có cuộc giao lưu thú vị, nhằm tìm ra tiếng nói "tương đồng", sự thân ái giữa các thế hệ Mỹ - Việt thông qua những thông điệp của văn chương.

  • TRẦN ĐÌNH SỬ Bạn đọc Việt Nam vốn không xa lạ với phê bình phân tâm học hơn nửa thế kỷ nay, bởi nó đã bắt đầu được giới thiệu vào nước ta từ những năm ba mươi, bốn mươi thế kỷ trước. Nhưng đáng tiếc nó đã bị kỳ thị rất nặng nề từ nhiều phía. Giống như nhân loại có thời phản ứng với Darwin vì không chấp nhận lý thuyết xem con người là một loài cao quý lại có thể tiến hóa từ một loài tầm thường như loài khỉ, người ta cũng không thể chấp nhận lý thuyết phân tâm học xem con người - một sinh vật có lý trí cao quý lại có thể bị sai khiến bởi bản năng tầm thường như các loài vật hạ đẳng!

  • PHẠM ĐÌNH ÂN(Nhân kỷ niệm lần thứ 20 ngày mất của Thế Lữ 3-6-1989 – 3-6-2009)Nói đến Thế Lữ, trước tiên là nói đến một nhà thơ tài danh, người góp phần lớn mở đầu phong trào Thơ Mới (1932-1945), cũng là nhà thơ tiêu biểu nhất của Thơ Mới buổi đầu. Ông còn là cây bút văn xuôi nghệ thuật tài hoa, là nhà báo, dịch giả và nổi bật là nhà hoạt động sân khấu xuất sắc, cụ thể là đưa nghệ thuật biểu diễn kịch nói nước nhà trở thành chuyên nghiệp theo hướng hiện đại hóa.

  • THÁI DOÃN HIỂUPhàm trần chưa rõ vàng thauChân tâm chẳng biết ở đâu mà tìm.                                VẠN HẠNH Thiền sư

  • HỒ THẾ HÀ  Thi ca là một loại hình nghệ thuật ngôn từ đặc biệt. Nó là điển hình của cảm xúc và tâm trạng được chứa đựng bởi một hình thức - “hình thức mang tính quan niệm” cũng rất đặc biệt. Sự “quái đản” trong sử dụng ngôn từ; sự chuyển nghĩa, tạo sinh nghĩa trong việc sử dụng các biện pháp tu từ; sự trừu tượng hoá, khái quát hoá các trạng thái tình cảm, hiện thực và khát vọng sống của con người; sự hữu hình hoá hoặc vô hình hoá các cảm xúc, đối tượng; sự âm thanh hoá theo quy luật của khoa phát âm thực nghiệm học (phonétique  expérimentale)...đã làm cho thi ca có sức quyến rũ bội phần (multiple) so với các thể loại nghệ thuật ngôn từ khác.

  • LÊ XUÂN LÍTHỏi: Mã Giám Sinh sau khi mua được Kiều, Mã phải đưa Kiều đi ròng rã một tháng tròn mới đến Lâm Tri, nơi Tú Bà đang chờ đợi. Trên đường, Mã đâm thèm muốn chuyện “nước trước bẻ hoa”. Hắn nghĩ ra đủ mưu mẹo, lí lẽ và hắn đâm liều, Nguyễn Du viết:              Đào tiên đã bén tay phàm              Thì vin cành quít, cho cam sự đờiĐào tiên ở đây là quả cây đào. Sao câu dưới lại vin cành quít? Nguyễn Du có lẩm cẩm không?

  • CHU ĐÌNH KIÊN1. Có những tác phẩm người đọc phải thực sự “vật lộn” trên từng trang giấy, mới có thể hiểu được nhà văn muốn nói điều gì. Đó là hiện tượng “Những kẻ thiện tâm” (Les Bienveillantes) của Jonathan Littell. Một “cas” được xem là quá khó đọc. Tác phẩm đã đạt hai giải thưởng danh giá của nước Pháp là: giải Goncourt và giải thưởng của Viện hàn lâm Pháp.

  • PHONG LÊSinh năm 1893, Ngô Tất Tố rõ ràng là bậc tiền bối của số rất lớn, nếu không nói là tất cả những người làm nên diện mạo hiện đại của văn học Việt Nam thời 1932-1945. Tất cả - gồm những gương mặt tiêu biểu trong phong trào Thơ mới, Tự Lực văn đoàn và trào lưu hiện thực đều ra đời sau ông từ 10 đến 20 năm, thậm chí ngót 30 năm.

  • HẢI TRUNGHiện tượng ngôn ngữ lai tạp hay gọi nôm na là tiếng bồi, tiếng lơ lớ (Pidgins và Creoles) được ngành ngôn ngữ học đề cập đến với những đặc trưng gắn liền với xã hội. Nguồn gốc ra đời của loại hình ngôn ngữ này có nhiều nét khác biệt so với ngôn ngữ nói chung. Đây không chỉ là một hiện tượng cá thể của một cộng đồng ngôn ngữ nào, mà nó có thể phát sinh gắn liền với những diễn biến, những thay đổi, sự phát triển của lịch sử, xã hội của nhiều dân tộc, nhiều quốc gia khác nhau.

  • BÙI NGỌC TẤN... Đã bao nhiêu cuộc hội thảo, bao nhiêu cuộc tổng kết, bao nhiêu cuộc thi cùng với bao nhiêu giải thưởng, văn chương của chúng ta, đặc biệt là tiểu thuyết vẫn chẳng tiến lên. Rất nhiều tiền của bỏ ra, rất nhiều trí tuệ công sức đã được đầu tư để rồi không đạt được điều mong muốn. Không có được những sáng tác hay, những tác phẩm chịu được thử thách của thời gian. Sự thất thu này đều đã được tiêu liệu.

  • NGUYỄN HUỆ CHICao Bá Quát là một tài thơ trác việt ở nửa đầu thế kỷ XIX. Thơ ông có những cách tân nghệ thuật táo bạo, không còn là loại thơ “kỷ sự” của thế kỷ XVIII mà đã chuyển sang một giọng điệu mới, kết hợp tự sự với độc thoại, cho nên lời thơ hàm súc, đa nghĩa, và mạch thơ hướng tới những đề tài có ý nghĩa xã hội sâu rộng.

  • NGUYỄN TRƯƠNG ĐÀNĐã nhiều sử liệu viết về cuộc xử án vua Duy Tân và các lãnh tụ khởi xướng cuộc khởi nghĩa bất thành tháng 5-1916, mà trong đó hai chí sĩ Thái Phiên - Trần Cao Vân là hai vị đứng đầu. Tất cả các sử liệu đều cho rằng, việc hành hình đối với Thái Phiên, Trần Cao Vân, Tôn Thất Đề, Nguyễn Quang Siêu diễn ra vào sáng ngày 17-5-1916. Ngay cả trong họ tộc hai nhà chí sĩ, việc ghi nhớ để cúng kỵ, hoặc tổ chức kỷ niệm cũng được tính theo ngày như thế.

  • PHONG LÊBây giờ, sau 60 năm - với bao là biến động, phát triển theo gia tốc lớn của lịch sử trong thế kỷ XX - từ một nước còn bị nô lệ, rên xiết dưới hai tầng xiềng xích Pháp-Nhật đã vùng dậy làm một cuộc Cách mạng tháng Tám vĩ đại, rồi tiến hành hai cuộc kháng chiến trong suốt 30 năm, đi tới thống nhất và phát triển đất nước theo định hướng mới của chủ nghĩa xã hội, và đang triển khai một cuộc hội nhập lớn với nhân loại; - bây giờ, sau bao biến thiên ấy mà nhìn lại Đề cương về văn hoá Việt Nam năm 1943(1), quả không khó khăn, thậm chí là dễ thấy những mặt bất cập của Đề cương... trong nhìn nhận và đánh giá lịch sử dân tộc và văn hoá dân tộc, từ quá khứ đến hiện tại (ở thời điểm 1943); và nhìn rộng ra thế giới, trong cục diện sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện đại; và gắn với nó, văn hoá, văn chương - học thuật cũng đang chuyển sang giai đoạn Hiện đại và Hậu hiện đại...

  • TƯƠNG LAITrung thực là phẩm chất hàng đầu của một người dám tự nhận mình là nhà khoa học. Mà thật ra, đâu chỉ nhà khoa học mới cần đến phẩm chất ấy, nhà chính trị, nhà kinh tế, nhà văn hoá... và bất cứ là "nhà" gì đi chăng nữa, trước hết phải là một con người biết tự trọng để không làm những việc khuất tất, không nói dối để cho mình phải hổ thẹn với chính mình. Đấy là trường hợp được vận dụng cho những người chưa bị đứt "dây thần kinh xấu hổ", chứ khi đã đứt mất cái đó rồi, thì sự cắn rứt lương tâm cũng không còn, lấy đâu ra sự tự phản tỉnh để mà còn biết xấu hổ. Mà trò đời, "đã trót thì phải trét", đã nói dối thì rồi cứ phải nói dối quanh, vì "dại rồi còn biết khôn làm sao đây".

  • MÃ GIANG LÂNVăn học tồn tại được nhiều khi phụ thuộc vào độc giả. Độc giả tiếp nhận tác phẩm như thế nào? Tiếp nhận và truyền đạt cho người khác. Có khi tiếp nhận rồi nhưng lại rất khó truyền đạt. Trường hợp này thường diễn ra với tác phẩm thơ. Thực ra tiếp nhận là một quá trình. Mỗi lần đọc là một lần tiếp nhận, phát hiện.

  • HÀ VĂN LƯỠNGTrong dòng chảy của văn học Nga thế kỷ XX, bộ phận văn học Nga ở hải ngoại chiếm một vị trí nhất định, tạo nên sự thống nhất, đa dạng của thế kỷ văn học này (bao gồm các mảng: văn học đầu thế kỷ, văn học thời kỳ Xô Viết, văn học Nga ở hải ngoại và văn học Nga hậu Xô Viết). Nhưng việc nhận chân những giá trị của mảng văn học này với tư cách là một bộ phận của văn học Nga thế kỷ XX thì dường như diễn ra quá chậm (mãi đến những thập niên 70, 80 trở đi của thế kỷ XX) và phức tạp, thậm chí có ý kiến đối lập nhau.

  • TRẦN THANH MẠILTS: Nhà văn Trần Thanh Mại (1908-1965) là người con xứ Huế. Tên ông đã được đặt cho một con đường ở đây và một con đường ở thành phố Hồ Chí Minh. Trần Thanh Mại toàn tập (ba tập) cũng đã được Nhà xuất bản Văn học phát hành năm 2004.Vừa rồi, nhà văn Hồng Diệu, trong dịp vào thành phố Hồ Chí Minh dự lễ kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Trần Thanh Mại, đã tìm thấy trang di cảo lưu tại gia đình. Bài nghiên cứu dưới đây, do chính nhà văn Trần Thanh Mại viết tay, có nhiều chỗ cắt dán, thêm bớt, hoặc mờ. Nhà văn Hồng Diệu đã khôi phục lại bài viết, và gửi cho Sông Hương. Chúng tôi xin cám ơn nhà văn Hồng Diệu và trân trọng giới thiệu bài này cùng bạn đọc.S.H