“Đi tìm nhân dạng”, hay là “đi tìm cái tôi đã mất”?

08:29 24/07/2026

HOÀNG ĐĂNG KHOA
     “Tôi đi tôi kiếm tôi hoài” (Phạm Thiên Thư)

Có một sự thật thoạt tiên hơi nghịch nhĩ, nhưng nó giúp cái nhìn về văn chương bớt ngây thơ, đó là nhà văn không hiện ra trong tác phẩm theo cách ta tưởng. Cái mà ta gọi là “vân chữ”, là “nhân dạng”, thực ra vừa là dấu vết, vừa là lớp hóa trang. Và chính trong độ chênh ấy - giữa dấu vết và hóa trang - văn chương mới thực sự bước vào “trò chơi” của nó.

Ảnh: tư liệu (có sử dụng AI)

Phê bình từ lâu đã quen với việc truy tìm phong cách cá nhân hay cá tính sáng tạo như một dạng căn cước thẩm mỹ. Người ta tin, rằng qua thực hành viết, một giọng điệu, một trường cảm xúc sẽ được trừu xuất…, và từ đó, con người nghệ sĩ sẽ được nhận diện. Đúng vậy, nhưng nếu chỉ dừng lại ở đây, dễ trượt sang một thứ chủ nghĩa bản chất giản lược, rằng coi văn chương như một tấm gương trong suốt, phản chiếu trung thực cái gọi là “tôi” của người viết.

Nếu mỹ học truyền thống phương Đông tìm kiếm sự nhất quán giữa tâm và văn (“tâm sinh văn”, “văn dĩ tải đạo”, “thi dĩ ngôn chí”...), thì phê bình hiện đại, đặc biệt là hậu hiện đại, lại nhìn ra ở đó một sự đứt gãy không thể hàn gắn.

Theo đó, cái gọi là phong cách cá nhân hay cá tính sáng tạo không phải là thứ đã có sẵn chờ được khai quật, mà là thứ được tạo ra trong quá trình va đập liên hồi với những khả thể khác nhau của chính chủ thể sáng tạo. Nhà thơ, nhà tiểu luận, nhà viết kịch người Anh gốc Mỹ Thomas Stearns Eliot (Nobel văn chương 1948) từng xác quyết, rằng hành trình viết không phải là hành trình bộc lộ, mà là hành trình thử nghiệm: hãy nhảy nhảy đi/ nhảy như gấu ấy/ hãy hót như chim, huyên thuyên như khỉ/ để tìm ra cách nói riêng mình. Viết, là nhập vai, “hóa thân”, phỏng nhại, để rồi may ra chạm gặp một “cách nói riêng”. Cái “riêng”, vì thế, luôn mang dấu vết của phép thử, thậm chí của sự giả định về chính người viết.

Trường hợp nhà thơ người Bồ Đào Nha Fernando Pessoa đưa hiện tượng này đi xa hơn. Ông viết dưới nhiều dị danh, mỗi dị danh không đơn giản là một tên gọi khác, mà là một chủ thể viết khác, với giọng điệu, nhịp tư duy và cách trình hiện riêng. Ở Pessoa, không phải chỉ một người viết mà đa nhiệm, mà là nhiều “hồn Trương Ba” cùng mượn một thân xác để viết. Và khi đó, câu hỏi đặt ra không còn là ai đang viết, mà là bao nhiêu chủ thể được phép cùng tồn hiện - và tranh nhau phát ngôn - trong một cái tên. Ở đây, cái gọi là “cái tôi” không còn giữ vai trò trung tâm (nếu nó từng có), mà tản mác thành nhiều điểm phát ngôn. Văn chương, vì thế, không còn là nơi biểu đạt bản ngã, mà trở thành nơi bản ngã bị phân rã, và tồn hiện trong chính sự phân rã ấy.

Phát biểu của nhà văn người Séc nói tiếng Đức gốc Do Thái Franz Kafka còn đẩy sự tan tác nói trên đến một mức không còn có thể quy hồi về một “tôi” nguyên ủy: “Cách tôi viết khác với những gì tôi nói, cách tôi nói khác với những gì tôi nghĩ, cách tôi nghĩ khác với cách tôi phải nghĩ, và vì vậy tất cả chúng đều sẽ chìm vào bóng tối sâu thẳm nhất”. Chuỗi sai biệt liên tiếp ấy cho thấy không còn một trung tâm phát ngôn có thể giữ ổn định. Mỗi hình thức biểu đạt kéo theo một hệ quy tắc riêng, và chính các quy tắc ấy định hình cái được nói ra. Chủ thể viết bị điều kiện hóa bởi những “diễn ngôn” mà mình tham dự. Điều này không chỉ là biểu hiện của khủng hoảng biểu đạt, mà còn, quan trọng hơn, làm lung lay xác tín, rằng có một “tôi” đứng sau mọi phát ngôn, hay thậm chí, có một “tôi” nào đó đủ vững chắc để có thể đứng được ở bất kỳ đâu.

Vậy nên, cần thận trọng với thói quen vội vàng đồng nhất “văn là người”. Khi đọc một giọng văn thành thực, ta dễ tin phía sau nó là một con người thành thực; khi bắt gặp một thế giới nghệ thuật chân phương, ta vội quy chiếu về một nhân cách tương ứng. Nhưng văn chương, ngay từ bản chất, đã là một hình thức kiến tạo. Nó cho phép và nhiều khi buộc chủ thể viết phải biên tập chính mình, tức chọn cái gì được nói, cái gì nên giấu, cái gì đáng phóng đại, cái gì cần triệt tiêu. Có nghĩa, không có nhà văn hồn nhiên. Mỗi nhà văn, trước khi là người viết, đã là một nhà phê bình của chính mình.

Tác phẩm là nơi người viết hiện thực hóa “khát vọng thành thực”, cũng là nơi anh ta thực hành những chiến lược tự trình diễn. Nhà văn càng cố gắng thành thực, thường lại càng phải sử dụng nhiều kỹ thuật để tạo ra cảm giác thật cho người đọc. Và chính sự khao khát được thấy cái tôi thành thực của độc giả đã vô tình ép nhà văn phải thực hiện các chiến lược văn hoa hóa hoặc hóa trang kỹ lưỡng hơn. Nghĩa là, nhà văn và độc giả cùng ký kết một bản hợp đồng ngầm, tại đó nhà văn đồng ý hóa trang và độc giả đồng ý tin. Hay nói cách khác, độc giả là kẻ đồng lõa với nhà văn trong cuộc chơi ngôn từ. Và một khi đã bước vào cuộc chơi ấy, tiêu chí tối hậu không còn là sự thật, mà là độ khả tín. “Một người viết (tiểu thuyết) có thể làm bất cứ gì anh ta muốn, miễn sao khiến độc giả tin là được” - nhà văn người Colombia Gabriel García Márquez (Nobel văn chương 1982) đã nói như thế.

Ngôn từ không phải là dòng chảy tự nhiên của ý nghĩ. Nó là một dự đồ được thiết kế và thực thi. Và chính trong tư cách ấy, văn chương hiện ra như một thiết chế tạo nghĩa, nơi mà các chiến lược thuyết phục, các quy tắc phát ngôn, các mã văn hóa cùng vận hành để sản xuất hiệu ứng chân lý. Nói cách khác, cái thành thực trong văn chương nhiều khi là kết quả của cách tổ chức lời nói. Một giọng kể có thể được dàn dựng để tạo cảm giác gần gũi; một nhịp điệu câu văn có thể được điều chỉnh để gợi sự chân thành; một chi tiết tưởng như vụn vặt có thể được cài cắm vào đúng chỗ để làm vật chứng cho tính xác thực. Người viết, dù ý thức hay không, luôn đang làm công việc của một kỹ sư niềm tin. Tức, không chỉ phát biểu, anh ta còn kiến thiết điều kiện để phát biểu ấy trở nên đáng tin. Và thường khi, chính anh ta là người đầu tiên bị thuyết phục bởi kiến thiết của mình, thậm chí đến mức không còn nhận ra đâu là điều mình đã dựng nên.

Chính ở điểm này, nhận xét mang tính hài-hước-đen của nhà văn Nguyễn Việt Hà trong tiểu thuyết Ba ngôi của người, rằng “đeo râu giả lâu năm quá, đến khi giật ra nó vẫn bị bật máu” lại càng trở nên đúng và trúng. Bởi “râu giả” là lớp giả trang của bản thể, cũng là một phần của chiến lược phát biểu. Nó giúp người viết xuất hiện trước người đọc trong một nhân dạng khả dĩ, khả dụng, thậm chí tối ưu. Và khi lớp giả trang ấy gắn chặt đủ lâu, nó không còn là “giả” thuần túy nữa, mà đã trở thành một phần của chính sự thật được kiến tạo.

Ngay cả những thể loại tưởng gần với “sự thật” nhất như hồi ký, tự truyện cũng ít nhiều là sản phẩm của “diễn ngôn”. Bởi ký ức không chỉ được “kể lại”, mà còn được “viết lại” theo những khuôn mẫu kể chuyện đã có sẵn trong nếp gấp văn hóa cộng đồng. Một đời người, khi đi vào văn bản, thường phải tuân theo những logic mặc định: có khởi đầu, có khủng hoảng, có chuyển hóa, có ý nghĩa. Chính lộ trình ấy tạo ra cảm giác đời thực, nhưng kỳ thực cũng là một hình thức hư cấu hóa đời sống.

Hồi ký, tự truyện thường được xếp vào phạm trù “phi hư cấu”, thực ra lại chính là một trong những không gian tinh vi nhất của hư cấu. Bởi ở đó, chủ thể viết âm thầm tô vẽ một phiên bản hợp lẽ nhất của đời mình. Những gì đẹp đẽ có xu hướng được làm nổi, những gì vụn vỡ có thể được làm chìm, những thất bại được tái nghĩa như tất yếu của trưởng thành. Nói cách khác, cái tôi trong hồi ký, tự truyện không phải là cái tôi đã sống, mà là cái tôi được nhào nặn, được tái cấu trúc, tức một hình ảnh đã qua chọn lọc, sắp xếp và nhiều khi được chỉnh sửa sao cho phù hợp với một nhu cầu tự trình bày nào đó.

Ở đây, sự thành thực không biến mất, mà chỉ đổi hình thức, thành sự thành thực của ý muốn được nhìn nhận. Dĩ nhiên, nói như vậy không có nghĩa là phủ định toàn bộ giá trị chứng thực của tự truyện hay hồi ký. Vấn đề không nằm ở việc nó có thật hay không, mà ở chỗ, cái thật ấy luôn đi qua một chủ ý tự diễn giải. Tự truyện hay hồi ký không phải là bản ghi chép đời tư, mà là một sự “sắp đặt và diễn” về đời tư. Tại đó, chủ thể vừa là nhân vật, vừa là đạo diễn của chính câu chuyện mình kể. Điều này khiến tự truyện, hồi ký (đặc biệt là của các nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn) trở nên gần với một dạng tự huyền thoại hóa, nơi mà đời sống riêng tư được nâng lên thành một câu chuyện có ý nghĩa, với người viết, và với cộng đồng đọc. Như vậy, thể loại văn chương này không phải là nơi con người tự triệu hồi mình, mà là nơi họ tự “thương lượng với thời gian” về một giao diện mà họ chọn bật chế độ hiển thị.

Và một khi đã ghi nhận ngay cả tự truyện, hồi ký cũng chỉ như một bản viết lại, viết khác, chứ không phải bản sao chụp của đời sống, thì nhận định của nhà nghiên cứu phê bình, nhà thơ Nguyễn Hưng Quốc vang lên như một kết luận mở: đối với các nhà văn/ cuộc đời chỉ là/ một bản nháp; con người luôn luôn ở ngoài/ bức tranh/ chân dung mình. Nếu đời sống đã là “bản nháp”, thì văn chương chính là dự trình viết lại bản nháp ấy thành một văn bản có thể đọc được, tức là có thể được tin. Và trong dự trình ấy, con người không bao giờ trùng khít với chính nó. Không phải vì họ giấu mình, mà vì bất kỳ chân dung nào cũng đã là sản phẩm của một cách kể.

Nhưng phải chăng, chính trong những cấu trúc dàn dựng ấy, một dạng sự thật khác lại bắt đầu lộ diện. Không phải sự thật của dữ kiện, mà là sự thật của cách con người tổ chức kinh nghiệm, của những gì họ chọn để tin và khiến người khác tin. Theo nghĩa đó, lời nói không đứng ngoài thực tại, mà tham dự vào việc sản xuất nghĩa và hiệu lực của nghĩa cho thực tại ấy. Kinh Thánh Tân Ước viết: “Nhờ lời nói của anh mà anh được trắng án; và cũng tại lời nói của anh mà anh sẽ bị kết án”. Văn chương, nghệ thuật của ngôn từ, theo đó, không phải nơi ta tìm thấy con người thật của tác giả, mà là nơi ta quan sát cách một con người tạo ra các hiệu ứng niềm tin về chính mình.

Sau cuối, “đi tìm mặt” có lẽ không phải là tìm ra một khuôn mặt duy nhất, cố định, mà là học cách nhận diện các mặt nạ, và những cơ chế khiến các mặt nạ ấy trở nên như thật. Trong hành trình bất khả hoàn tất, văn chương hiện ra như một “trò chơi”, một “carnival”, một trường “diễn ngôn”, đồng thời như một cuộc thí nghiệm về sự tồn tại. Tại đó, “cái tôi” vừa được định hình trong một trật tự phát ngôn, vừa bị sản sinh qua những thế nhập vai, vừa “biến dạng” qua những lớp giả trang, lại vừa sống thử những tiềm thế cuộc đời mà thực tại không cho phép. Nghĩa là “cái tôi” chỉ hiển lộ trong độ lệch khỏi chính nó. Không phải để trả lời nó là ai, mà để cho thấy nó có thể không phải hay không chỉ là nó.

Viết không nhằm lưu giữ một chân dung, mà nhằm liên tục giải thể chân dung đó, để thấy rằng con người luôn luôn “ở ngoài” những gì ngôn từ có thể đóng khung.

Văn chương, tựu trung, giúp chủ thể sáng tạo “đi tìm nhân dạng”, đồng thời buộc họ không ngừng “đi tìm cái tôi đã mất”.

Cái tôi ấy vừa được nhìn thấy, vừa bị phế tẩy trong suốt hành trình đi tìm.

H.Đ.K
(TCSH61SDB/06-2026)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN THANH HÙNGVăn học là cuộc sống. Quan niệm như vậy là chẳng cần phải nói gì thêm cho sâu sắc để rồi cứ sống, cứ viết, cứ đọc và xa dần mãi bản thân văn học.

  • LTS: Cuộc tranh luận giữa hai luồng ý kiến về nhân vật lịch sử Nguyễn Hiển Dĩnh, một mệnh quan triều đình Huế có công hay có tội vẫn chưa thuyết phục được nhau.Vấn đề này, Tòa soạn chúng tôi cũng chỉ biết... nhờ ông Khổng Tử "Tri chi vi tri chi, bất tri vi bất tri, thị tri giả" (biết thì nói biết, không biết thì nói không biết, ấy là biết). Vậy nên bài viết sau đây của nhà văn, nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa Nguyễn Đắc Xuân, chúng tôi xin đăng nguyên văn, tác giả phải gánh trọn trách nhiệm về độ chính xác, về tính khoa học của văn bản.Mong các nhà nghiên cứu, cùng bạn đọc quan tâm tham gia trao đổi tiếp.

  • NGUYỄN ĐẮC XUÂNNăm 1998, Thành phố Đà Nẵng dự định lấy tên nhà soạn tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh đặt cho con đường mới song song với đường 2 tháng 9 và đường Núi Thành. Nhưng sau đó qua một số tin bài của tôi đăng trên báo Lao Động nêu lên những điểm chưa rõ ràng trong tiểu sử của ông Nguyễn Hiển Dĩnh, UBND Thành phố Đà Nẵng thấy có một cái gì chưa ổn trong tiểu sử của Nguyễn Hiển Dĩnh nên đã thống nhất rút tên ông ra khỏi danh sách danh nhân dùng để đặt tên đường phố lần ấy. Như thế mọi việc đã tạm ổn.

  • Vừa qua nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân có viết một loạt bài về ông Nguyễn Hiển Dĩnh - một quan lại triều nguyễn, nhà soạn tuồng nổi tiếng Quảng Nam. Qua thư tịch, anh chứng minh Nguyễn Hiển Dĩnh tuy có đóng góp cho nghệ thuật tuồng cổ nhưng những hành vi tiếp tay cho Pháp đàn áp các phong trào yêu nước ở Quảng Nam quá nặng nề nên không thể tôn xưng Nguyễn Hiển Dĩnh là danh nhân văn hoá của việt Nam như Viện Sân khấu và ngành văn hoá ở Quảng Nam Đà Nẵng đã làm. Qua các bài viết của Nguyễn Đắc Xuân có những vấn đề lâu nay ngành văn hoá lịch sử chưa chú ý đến. nhà báo Bùi Ngọc Quỳnh đã có cuộc đối thoại lý thú với anh về những vấn đề nầy.

  • ĐỖ NGỌC YÊNVào những năm 70 của thế kỷ, ở nhiều nước phương Tây tràn ngập không khí của cuộc khủng hoảng gia đình, làm cho nhiều người rất lo ngại. Một số kẻ cực đoan chủ trương xóa bỏ hình mẫu gia đình truyền thống. Nhưng cái khó đối với họ không phải là việc từ bỏ hình mẫu gia đình cũ - mặc dù trên thực tế việc làm đó không phải dễ - mà vấn đề đâu là hình mẫu gia đình mới.

  • NGUYỄN ĐÌNH CHÍNH             Phóng sự điều tra

  • THỦY THANHLâu nay, "quả lắc" vì sự trong sáng tiếng Việt dường như đã trì vào điểm chết của dây dọi. Những mặc cảm, thành kiến hoặc dị ứng về sự "ga lăng ngôn ngữ" trước áp lực của thời đại tin học cũng chững lại như một thái độ thăm dò. Suy cho cùng thì ngôn ngữ cũng có đời sống riêng và nó bao gồm cả thể vía lẫn thể xác. Nó cũng "hữu sinh tất hữu diệt" trong luật tiến hóa và đào thải như nhiên. Ngôn ngữ nói chung là một phương pháp hệ thống hóa và tích lũy tri thức theo sự diễn tiến về mặt lịch đại và sự tiệm tiến về mặt đồng đại.

  • Các lý thuyết văn học tiếp cận văn chương theo những cách khác nhau và có thể được phân loại theo những tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, có một điểm chung tối quan trọng không thể chối cãi: tác phẩm văn học là một hiện tượng sử dụng ngôn ngữ trong đó không thể thiếu vai trò của tác giả, độc giả cũng như thực tại, cho dù mỗi yếu tố tham gia ở những mức độ khác nhau.

  • Viết là một công việc bất hạnh. Một trong những yếu tố gây khốn khổ cho nhà văn là cốt truyện. Cốt truyện là “ông ngoáo ộp” dọa dẫm người cầm bút và cũng là nguyên nhân chung dẫn đến sự bế tắc của họ trong quá trình triển khai tác phẩm.

  • Trên thế giới, ít có loài hoa nào ra đời sớm, phổ biến với nhiều biểu trưng cao quý như hoa sen. Dáng hình đẹp, màu sắc trang nhã, hương thơm thùy mị, thanh khiết, không nhiễm bẩn... chừng ấy đức tính tốt đẹp đã đưa hoa sen thành biểu trưng cao quý của đạo Phật.

  • TRẦN ĐƯƠNGGoethe (1749-1832) hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực và ở lĩnh vực nào ông cũng thâu tóm những tri thức đồ sộ, cũng đạt được những thành tựu xuất sắc. Tên tuổi ông trở thành niềm tự hào của cả dân tộc, được Các Mác gọi là người Đức vĩ đại nhất”.

  • AN CHÍNHCó lẽ Hồng Nguyên là một trong những nhà thơ rất thành công về việc dùng "tiếng địa phương trong thơ của mình.

  • Flier Andrei Jakovlevich(Tiến sĩ triết học, nhà văn hóa học của Nga)

  • HOÀNG NGỌC HIẾN    (Đọc "Văn hóa chính trị - truyền thống và hiện đại" (1) của Nguyễn Hồng Phong)Đây là công trình nghiên cứu tổng kết có tính chất chiến lược Chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX06 "Văn hóa, văn minh vì sự phát triển và tiến bộ xã hội" do cố giáo sư Nguyễn Hồng Phong làm chủ nhiệm(2). Lịch sử những quá trình hiện đại hóa ở Việt Nam từ cuối t.k.XIX đến nay là một chủ đề quan trọng của công trình.

  • NGUYỄN ĐÌNH CHÍNHThực trạng của phê bình nghệ thuật hiện nay đang là một câu hỏi cần phải được trả lời.

  • THỦY THANHCuộc thi thơ dành cho người tàn tật ở Thừa Thiên Huế mặc dù "thời gian ứng thí" chưa đầy 2 tháng nhưng đã thu được kết quả đáng khích lệ. Với 33 tác phẩm của 7 tác giả nghiệp dư mang khuyết tật trên mình nhưng mỗi con người trong họ vẫn là "một thế giới một tâm hồn" lành lặn.

  • HOÀNG TẤT THẮNGMột trong những đặc điểm đặc thù của tiếng Việt là: các danh từ chỉ sự vật, hiện tượng, trạng thái, tính chất... không phải luôn chỉ đứng một mình mà thường kết hợp với một từ đứng trước với chức năng phân loại, chỉ đơn vị, biểu thái... trong lời nói. Chẳng hạn, sự vật thuyền trong tiếng Việt không phải chỉ có từ "thuyền" mà còn có "cái thuyền", "chiếc thuyền", "con thuyền", "lá thuyền", "mảnh thuyền"... các từ "cái - chiếc - con - lá - mảnh..." thường gọi là từ chỉ loại (hay là loại từ).

  • NGUYỄN THANH HÙNGVăn học thời đại nào cũng là sự du di cái nhìn thấm sâu vào đời sống. Thơ văn nói tới cái thật xa, rồi lại trở về với cái thật gần. Muốn đi xa, hành trang thơ phải gọn nhẹ, nhẹ chữ nhưng nặng lòng. Thơ Thiền là vậy. Mỗi câu thơ như một mũi tên bay vào tưởng tượng. Giữa những dòng thơ Thiền là một cõi chân như, vượt ra ngoài định giới môi trường xã hội quen thuộc, vì thế thơ Thiền thênh thang hướng đạo nhằm mục đích cứu sinh, đưa con người trở về với chính nó.

  • LÊ ĐẠT                Đường bụi trang lịch cũ                 ếp ếp đàn thời gian                                           L.Đ

  • HOÀNG NGỌC HIẾN             (góp phần định nghĩa minh triết)Tôi bắt đầu tiểu luận này bằng những suy nghĩ có liên quan đến chủ đề minh triết của hai học giả Việt Nam: Ngô Thời Sĩ (1740-1786) và Kim Định (1914- 1997).