HOÀNG ĐĂNG KHOA
“Tôi đi tôi kiếm tôi hoài” (Phạm Thiên Thư)
Có một sự thật thoạt tiên hơi nghịch nhĩ, nhưng nó giúp cái nhìn về văn chương bớt ngây thơ, đó là nhà văn không hiện ra trong tác phẩm theo cách ta tưởng. Cái mà ta gọi là “vân chữ”, là “nhân dạng”, thực ra vừa là dấu vết, vừa là lớp hóa trang. Và chính trong độ chênh ấy - giữa dấu vết và hóa trang - văn chương mới thực sự bước vào “trò chơi” của nó.
Ảnh: tư liệu (có sử dụng AI)
Phê bình từ lâu đã quen với việc truy tìm phong cách cá nhân hay cá tính sáng tạo như một dạng căn cước thẩm mỹ. Người ta tin, rằng qua thực hành viết, một giọng điệu, một trường cảm xúc sẽ được trừu xuất…, và từ đó, con người nghệ sĩ sẽ được nhận diện. Đúng vậy, nhưng nếu chỉ dừng lại ở đây, dễ trượt sang một thứ chủ nghĩa bản chất giản lược, rằng coi văn chương như một tấm gương trong suốt, phản chiếu trung thực cái gọi là “tôi” của người viết.
Nếu mỹ học truyền thống phương Đông tìm kiếm sự nhất quán giữa tâm và văn (“tâm sinh văn”, “văn dĩ tải đạo”, “thi dĩ ngôn chí”...), thì phê bình hiện đại, đặc biệt là hậu hiện đại, lại nhìn ra ở đó một sự đứt gãy không thể hàn gắn.
Theo đó, cái gọi là phong cách cá nhân hay cá tính sáng tạo không phải là thứ đã có sẵn chờ được khai quật, mà là thứ được tạo ra trong quá trình va đập liên hồi với những khả thể khác nhau của chính chủ thể sáng tạo. Nhà thơ, nhà tiểu luận, nhà viết kịch người Anh gốc Mỹ Thomas Stearns Eliot (Nobel văn chương 1948) từng xác quyết, rằng hành trình viết không phải là hành trình bộc lộ, mà là hành trình thử nghiệm: hãy nhảy nhảy đi/ nhảy như gấu ấy/ hãy hót như chim, huyên thuyên như khỉ/ để tìm ra cách nói riêng mình. Viết, là nhập vai, “hóa thân”, phỏng nhại, để rồi may ra chạm gặp một “cách nói riêng”. Cái “riêng”, vì thế, luôn mang dấu vết của phép thử, thậm chí của sự giả định về chính người viết.
Trường hợp nhà thơ người Bồ Đào Nha Fernando Pessoa đưa hiện tượng này đi xa hơn. Ông viết dưới nhiều dị danh, mỗi dị danh không đơn giản là một tên gọi khác, mà là một chủ thể viết khác, với giọng điệu, nhịp tư duy và cách trình hiện riêng. Ở Pessoa, không phải chỉ một người viết mà đa nhiệm, mà là nhiều “hồn Trương Ba” cùng mượn một thân xác để viết. Và khi đó, câu hỏi đặt ra không còn là ai đang viết, mà là bao nhiêu chủ thể được phép cùng tồn hiện - và tranh nhau phát ngôn - trong một cái tên. Ở đây, cái gọi là “cái tôi” không còn giữ vai trò trung tâm (nếu nó từng có), mà tản mác thành nhiều điểm phát ngôn. Văn chương, vì thế, không còn là nơi biểu đạt bản ngã, mà trở thành nơi bản ngã bị phân rã, và tồn hiện trong chính sự phân rã ấy.
Phát biểu của nhà văn người Séc nói tiếng Đức gốc Do Thái Franz Kafka còn đẩy sự tan tác nói trên đến một mức không còn có thể quy hồi về một “tôi” nguyên ủy: “Cách tôi viết khác với những gì tôi nói, cách tôi nói khác với những gì tôi nghĩ, cách tôi nghĩ khác với cách tôi phải nghĩ, và vì vậy tất cả chúng đều sẽ chìm vào bóng tối sâu thẳm nhất”. Chuỗi sai biệt liên tiếp ấy cho thấy không còn một trung tâm phát ngôn có thể giữ ổn định. Mỗi hình thức biểu đạt kéo theo một hệ quy tắc riêng, và chính các quy tắc ấy định hình cái được nói ra. Chủ thể viết bị điều kiện hóa bởi những “diễn ngôn” mà mình tham dự. Điều này không chỉ là biểu hiện của khủng hoảng biểu đạt, mà còn, quan trọng hơn, làm lung lay xác tín, rằng có một “tôi” đứng sau mọi phát ngôn, hay thậm chí, có một “tôi” nào đó đủ vững chắc để có thể đứng được ở bất kỳ đâu.
Vậy nên, cần thận trọng với thói quen vội vàng đồng nhất “văn là người”. Khi đọc một giọng văn thành thực, ta dễ tin phía sau nó là một con người thành thực; khi bắt gặp một thế giới nghệ thuật chân phương, ta vội quy chiếu về một nhân cách tương ứng. Nhưng văn chương, ngay từ bản chất, đã là một hình thức kiến tạo. Nó cho phép và nhiều khi buộc chủ thể viết phải biên tập chính mình, tức chọn cái gì được nói, cái gì nên giấu, cái gì đáng phóng đại, cái gì cần triệt tiêu. Có nghĩa, không có nhà văn hồn nhiên. Mỗi nhà văn, trước khi là người viết, đã là một nhà phê bình của chính mình.
Tác phẩm là nơi người viết hiện thực hóa “khát vọng thành thực”, cũng là nơi anh ta thực hành những chiến lược tự trình diễn. Nhà văn càng cố gắng thành thực, thường lại càng phải sử dụng nhiều kỹ thuật để tạo ra cảm giác thật cho người đọc. Và chính sự khao khát được thấy cái tôi thành thực của độc giả đã vô tình ép nhà văn phải thực hiện các chiến lược văn hoa hóa hoặc hóa trang kỹ lưỡng hơn. Nghĩa là, nhà văn và độc giả cùng ký kết một bản hợp đồng ngầm, tại đó nhà văn đồng ý hóa trang và độc giả đồng ý tin. Hay nói cách khác, độc giả là kẻ đồng lõa với nhà văn trong cuộc chơi ngôn từ. Và một khi đã bước vào cuộc chơi ấy, tiêu chí tối hậu không còn là sự thật, mà là độ khả tín. “Một người viết (tiểu thuyết) có thể làm bất cứ gì anh ta muốn, miễn sao khiến độc giả tin là được” - nhà văn người Colombia Gabriel García Márquez (Nobel văn chương 1982) đã nói như thế.
Ngôn từ không phải là dòng chảy tự nhiên của ý nghĩ. Nó là một dự đồ được thiết kế và thực thi. Và chính trong tư cách ấy, văn chương hiện ra như một thiết chế tạo nghĩa, nơi mà các chiến lược thuyết phục, các quy tắc phát ngôn, các mã văn hóa cùng vận hành để sản xuất hiệu ứng chân lý. Nói cách khác, cái thành thực trong văn chương nhiều khi là kết quả của cách tổ chức lời nói. Một giọng kể có thể được dàn dựng để tạo cảm giác gần gũi; một nhịp điệu câu văn có thể được điều chỉnh để gợi sự chân thành; một chi tiết tưởng như vụn vặt có thể được cài cắm vào đúng chỗ để làm vật chứng cho tính xác thực. Người viết, dù ý thức hay không, luôn đang làm công việc của một kỹ sư niềm tin. Tức, không chỉ phát biểu, anh ta còn kiến thiết điều kiện để phát biểu ấy trở nên đáng tin. Và thường khi, chính anh ta là người đầu tiên bị thuyết phục bởi kiến thiết của mình, thậm chí đến mức không còn nhận ra đâu là điều mình đã dựng nên.
Chính ở điểm này, nhận xét mang tính hài-hước-đen của nhà văn Nguyễn Việt Hà trong tiểu thuyết Ba ngôi của người, rằng “đeo râu giả lâu năm quá, đến khi giật ra nó vẫn bị bật máu” lại càng trở nên đúng và trúng. Bởi “râu giả” là lớp giả trang của bản thể, cũng là một phần của chiến lược phát biểu. Nó giúp người viết xuất hiện trước người đọc trong một nhân dạng khả dĩ, khả dụng, thậm chí tối ưu. Và khi lớp giả trang ấy gắn chặt đủ lâu, nó không còn là “giả” thuần túy nữa, mà đã trở thành một phần của chính sự thật được kiến tạo.
Ngay cả những thể loại tưởng gần với “sự thật” nhất như hồi ký, tự truyện cũng ít nhiều là sản phẩm của “diễn ngôn”. Bởi ký ức không chỉ được “kể lại”, mà còn được “viết lại” theo những khuôn mẫu kể chuyện đã có sẵn trong nếp gấp văn hóa cộng đồng. Một đời người, khi đi vào văn bản, thường phải tuân theo những logic mặc định: có khởi đầu, có khủng hoảng, có chuyển hóa, có ý nghĩa. Chính lộ trình ấy tạo ra cảm giác đời thực, nhưng kỳ thực cũng là một hình thức hư cấu hóa đời sống.
Hồi ký, tự truyện thường được xếp vào phạm trù “phi hư cấu”, thực ra lại chính là một trong những không gian tinh vi nhất của hư cấu. Bởi ở đó, chủ thể viết âm thầm tô vẽ một phiên bản hợp lẽ nhất của đời mình. Những gì đẹp đẽ có xu hướng được làm nổi, những gì vụn vỡ có thể được làm chìm, những thất bại được tái nghĩa như tất yếu của trưởng thành. Nói cách khác, cái tôi trong hồi ký, tự truyện không phải là cái tôi đã sống, mà là cái tôi được nhào nặn, được tái cấu trúc, tức một hình ảnh đã qua chọn lọc, sắp xếp và nhiều khi được chỉnh sửa sao cho phù hợp với một nhu cầu tự trình bày nào đó.
Ở đây, sự thành thực không biến mất, mà chỉ đổi hình thức, thành sự thành thực của ý muốn được nhìn nhận. Dĩ nhiên, nói như vậy không có nghĩa là phủ định toàn bộ giá trị chứng thực của tự truyện hay hồi ký. Vấn đề không nằm ở việc nó có thật hay không, mà ở chỗ, cái thật ấy luôn đi qua một chủ ý tự diễn giải. Tự truyện hay hồi ký không phải là bản ghi chép đời tư, mà là một sự “sắp đặt và diễn” về đời tư. Tại đó, chủ thể vừa là nhân vật, vừa là đạo diễn của chính câu chuyện mình kể. Điều này khiến tự truyện, hồi ký (đặc biệt là của các nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn) trở nên gần với một dạng tự huyền thoại hóa, nơi mà đời sống riêng tư được nâng lên thành một câu chuyện có ý nghĩa, với người viết, và với cộng đồng đọc. Như vậy, thể loại văn chương này không phải là nơi con người tự triệu hồi mình, mà là nơi họ tự “thương lượng với thời gian” về một giao diện mà họ chọn bật chế độ hiển thị.
Và một khi đã ghi nhận ngay cả tự truyện, hồi ký cũng chỉ như một bản viết lại, viết khác, chứ không phải bản sao chụp của đời sống, thì nhận định của nhà nghiên cứu phê bình, nhà thơ Nguyễn Hưng Quốc vang lên như một kết luận mở: đối với các nhà văn/ cuộc đời chỉ là/ một bản nháp; con người luôn luôn ở ngoài/ bức tranh/ chân dung mình. Nếu đời sống đã là “bản nháp”, thì văn chương chính là dự trình viết lại bản nháp ấy thành một văn bản có thể đọc được, tức là có thể được tin. Và trong dự trình ấy, con người không bao giờ trùng khít với chính nó. Không phải vì họ giấu mình, mà vì bất kỳ chân dung nào cũng đã là sản phẩm của một cách kể.
Nhưng phải chăng, chính trong những cấu trúc dàn dựng ấy, một dạng sự thật khác lại bắt đầu lộ diện. Không phải sự thật của dữ kiện, mà là sự thật của cách con người tổ chức kinh nghiệm, của những gì họ chọn để tin và khiến người khác tin. Theo nghĩa đó, lời nói không đứng ngoài thực tại, mà tham dự vào việc sản xuất nghĩa và hiệu lực của nghĩa cho thực tại ấy. Kinh Thánh Tân Ước viết: “Nhờ lời nói của anh mà anh được trắng án; và cũng tại lời nói của anh mà anh sẽ bị kết án”. Văn chương, nghệ thuật của ngôn từ, theo đó, không phải nơi ta tìm thấy con người thật của tác giả, mà là nơi ta quan sát cách một con người tạo ra các hiệu ứng niềm tin về chính mình.
Sau cuối, “đi tìm mặt” có lẽ không phải là tìm ra một khuôn mặt duy nhất, cố định, mà là học cách nhận diện các mặt nạ, và những cơ chế khiến các mặt nạ ấy trở nên như thật. Trong hành trình bất khả hoàn tất, văn chương hiện ra như một “trò chơi”, một “carnival”, một trường “diễn ngôn”, đồng thời như một cuộc thí nghiệm về sự tồn tại. Tại đó, “cái tôi” vừa được định hình trong một trật tự phát ngôn, vừa bị sản sinh qua những thế nhập vai, vừa “biến dạng” qua những lớp giả trang, lại vừa sống thử những tiềm thế cuộc đời mà thực tại không cho phép. Nghĩa là “cái tôi” chỉ hiển lộ trong độ lệch khỏi chính nó. Không phải để trả lời nó là ai, mà để cho thấy nó có thể không phải hay không chỉ là nó.
Viết không nhằm lưu giữ một chân dung, mà nhằm liên tục giải thể chân dung đó, để thấy rằng con người luôn luôn “ở ngoài” những gì ngôn từ có thể đóng khung.
Văn chương, tựu trung, giúp chủ thể sáng tạo “đi tìm nhân dạng”, đồng thời buộc họ không ngừng “đi tìm cái tôi đã mất”.
Cái tôi ấy vừa được nhìn thấy, vừa bị phế tẩy trong suốt hành trình đi tìm.
H.Đ.K
(TCSH61SDB/06-2026)
Tải mã QRCode
MAI VĂN HOAN
Ngôn ngữ nói chung và chữ tôi nói riêng, khi bước vào tác phẩm văn học cũng có số phận thăng trầm liên quan mật thiết đến những thăng trầm của lịch sử nước nhà. Tìm hiểu chữ tôi trong tiến trình phát triển văn học Việt Nam là một đề tài khá lý thú. Ở bài viết này, tôi chỉ đi sâu khảo sát chữ tôi được thiên tài Nguyễn Du sử dụng trong tác phẩm Truyện Kiều.
NGÔ MINH
Bản lĩnh văn hóa là cuốn sách gồm các bài báo và tiểu luận của nhà văn Tô Nhuận Vỹ do Nxb. Tri thức ấn hành năm 2014. Tôi đọc một mạch với sự xúc động và hứng khởi.
PHẠM PHÚ UYÊN CHÂU
Có tài mà cậy chi tài (Nguyễn Du)
LÝ HOÀI THU
Thôn ca (1944) của Đoàn Văn Cừ là bức tranh thơ sống động về con người và cảnh vật của không gian văn hóa Sơn Nam - Bắc Bộ.
NGUYỄN ĐỨC DƯƠNG
Độc giả trẻ thời nay không ít người sẽ hết sức ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng Truyện Kiều, thiên tiểu thuyết bằng thơ dài tới 3.254 câu với cả thảy 22.778 lượt dùng từ, nhưng lại chẳng hề có qua một chữ NẾU nào, tuy rằng nghĩa “ĐIỀU KIỆN” và/hay “GIẢ ĐỊNH”, vốn được diễn đạt bằng NẾU (hoặc các biểu thức ngôn từ tương đương) trong tiếng Việt đương đại là một trong những nghĩa phổ quát (tức mọi thứ tiếng đều có) và ít thấy một thứ tiếng nào lại vắng các phương tiện riêng để biểu thị.
ĐINH VĂN TUẤN
Trong số mấy bài thơ chữ Nôm còn lại của Bà Huyện Thanh Quan, bài thơ “Qua Đèo Ngang” là bài thơ gần đây được tranh luận nhiều nhất về chữ nghĩa, đặc biệt là về từ ngữ “cái gia gia”(1).
KHẾ IÊM
Tựa đề về cái chết của hậu hiện đại không có gì mới vì đã có khá nhiều bài viết bàn về vấn đề này, từ những đầu thập niên 1990. Nhưng bài viết đã phác họa cho chúng ta thấy đời sống văn hóa trong thời đại sau chủ nghĩa hậu hiện đại với sự xuất hiện những phương tiện công nghệ mới. Lạc quan hay bi quan, chúng ta chưa biết, nhưng rõ ràng những hệ tư tưởng cũ đang dần dần bị tàn phai nơi những thế hệ mới.
ALAN KIRBY
LTS: Alan Kirby nói chủ nghĩa hậu hiện đại đã chết và đã được chôn. Tới thế chỗ của nó là một hệ hình mới của thẩm quyền và kiến thức được hình thành dưới áp lực của những công nghệ mới và các lực lượng xã hội đương đại. Tựa đề bài tiểu luận, lần đầu tiên xuất hiện trên tạp chí Philosophy Now (Triết học Bây giờ) ở Anh, số 58, năm 2006, và sau đó được in trong cuốn “Digimodernism: How New Technologies Dismantle the Postmodern and Reconfigure Our Culture”, được Continuum xuất bản vào năm 2009.
LÊ QUỐC HIẾU
Trong các bộ phận của khoa nghiên cứu văn học Việt Nam hiện nay, không thể phủ nhận lý luận, phê bình là lĩnh vực có nhiều thay đổi rõ rệt. Một loạt những công trình nghiên cứu lịch sử lí luận, phê bình văn học “trình làng” trong những năm qua[1], đủ để nhận thấy tham vọng khái quát, đánh giá của các nhà nghiên cứu sau mỗi chặng đường phát triển của văn học.
THÁI KIM LAN
I.
Bài viết này được mở đầu bằng một trải nghiệm tự thân, từ chỗ đứng của chủ thể thực hành nói ra kinh nghiệm của mình, vì thế có thể gây ấn tượng về tính chủ quan. Sự trách cứ ấy xin nhận lãnh trước, nhưng xin được tạm thời để trong dấu ngoặc.
LUÂN NGUYỄN
Nhất đình sơn vũ luyện hoa khai
(Mộ xuân tức sự - Nguyễn Trãi)
NGUYỄN KHẮC PHÊ
(Trích tham luận tại Hội thảo "Văn học trước yêu cầu đổi mới" tháng 12-1987)
BỬU CHỈ
Đã từ lâu tôi vẫn nghĩ và tin rằng: quê hương của nghệ thuật là Tự Do, và nghệ thuật đích thực phải thoát thai từ những con người sáng tạo có đầy đủ quyền làm người, cùng tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng xã hội của họ; và lớn hơn nữa là đối với con người.
LÊ QUANG THÁI
Năm Quý Tỵ đã trôi qua, Xuân Giáp Ngọ đã về:
Rắn trườn đã hết năm,/ Ngựa hay đưa Xuân về.(1)
ĐỖ LAI THÚY
Kìa ai chín suối xương không nát
Ắt hẳn nghìn thu tiếng vẫn còn
(Nguyễn Khuyến)
TRẦN HUYỀN TRÂN
Có lẽ, Cám dỗ cuối cùng của Chúa là cuốn tiểu thuyết nói về khoái lạc trần tục của Jesus một cách táo bạo nhất?
NGUYỄN DƯ
Hôm ấy bạn bè họp mặt ăn uống. Chuyện nổ như bắp rang. Tôi khoe mình đã từng ba lần đội trời đạp đất trên đỉnh đèo Hải Vân. Một bạn hỏi đèo Hải Vân có gì đặc biệt? Câu hỏi bất ngờ làm tôi cụt hứng. Ừ nhỉ… đèo Hải Vân có gì đặc biệt?
PHAN TUẤN ANH
“Lịch sử như là đem lại ý nghĩa cho cái vô nghĩa”
(T.Lessing)
Ngày nay, nhìn lại chủ trương cách mạng của Phan Châu Trinh cách đây hơn một thế kỷ, một lần nữa chúng ta lại thấy tầm nhìn của một người mang khát vọng Khai dân trí, Chấn dân khí, Hậu dân sinh.
NGUYỄN THỊ TỊNH THY
Sau khi đọc bài trao đổi của Triệu Sơn trên tạp chí Sông Hương số 10/2013 về bài viết của tôi trên tạp chí Sông Hương số 8/2013, tôi xin có mấy ý trả lời như sau: