Để di sản thực sự sống trong đời sống đương đại

10:05 12/10/2026

PHAN THANH HẢI

Huế thường được nhắc đến như một đô thị di sản. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hệ thống thành quách, cung điện, lăng tẩm hay hàng nghìn công trình kiến trúc cổ thì vẫn chưa đủ để nhận diện chiều sâu văn hóa của vùng đất này.

Phía sau những di sản hữu hình là một thế giới rộng lớn của âm nhạc, lễ hội, tín ngưỡng, nghề thủ công, ẩm thực, trang phục, tri thức dân gian và những tập quán được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó chính là phần “hồn” làm nên bản sắc Huế.

Nhìn vào thực trạng quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể hiện nay có thể thấy Huế đã đi một chặng đường khá dài: từ nhận diện, kiểm kê, lập hồ sơ, ghi danh đến xây dựng các chương trình, đề án bảo vệ và từng bước đưa di sản trở lại mạnh mẽ hơn trong đời sống. Tuy nhiên, một giai đoạn phát triển mới cũng đang đặt ra câu hỏi khó hơn: Làm thế nào để những di sản ấy không chỉ được bảo tồn, trình diễn hay giới thiệu, mà thực sự tiếp tục sống, được cộng đồng trao truyền, đồng thời trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững?

Đó có lẽ là bài toán quan trọng nhất của Huế trong những năm tới.

Từ ghi danh đến bảo vệ sau ghi danh

Hiện nay, trên địa bàn thành phố có một hệ thống di sản văn hóa phi vật thể rất đa dạng, trải rộng trên nhiều không gian văn hóa khác nhau.

Ở tầng văn hóa cung đình có Nhã nhạc - Âm nhạc cung đình Việt Nam, di sản được UNESCO ghi danh từ năm 2003. Trong đời sống đô thị và dân gian có Ca Huế; Bài Chòi; Tri thức may; mặc áo dài Huế; Nghề làm bún Vân Cù; Tri thức dân gian về Bún bò Huế. Trong đời sống tâm linh có Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Lễ hội điện Huệ Nam. Ở miền núi phía tây thành phố là những giá trị độc đáo của các cộng đồng Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu như nghề dệt Dèng, lễ hội Ada Koonh, lễ hội Bhuôih Haro Tơme...

Hiếm có địa phương nào mà cấu trúc di sản phi vật thể lại phong phú đến vậy: từ cung đình đến dân gian, từ đô thị đến miền núi, từ nghệ thuật biểu diễn đến tín ngưỡng, nghề thủ công và ẩm thực.

Điều đáng ghi nhận là Huế đã sớm ý thức rằng ghi danh không phải là điểm kết thúc.

Ngay sau khi Nhã nhạc được UNESCO ghi danh năm 2003, Huế đã triển khai dự án Bảo tồn và phát huy giá trị Nhã nhạc cung đình Huế trong giai đoạn 2004 - 2008 với quy mô khá lớn. Dự án đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong nghiên cứu, sưu tầm, phục hồi bài bản, đào tạo lực lượng kế cận, trình diễn và quảng bá Nhã nhạc trong nước cũng như quốc tế. Chính nền tảng ấy góp phần quan trọng để Nhã nhạc duy trì sức sống tương đối ổn định suốt hơn hai thập niên qua.

Sau này, cách tiếp cận “bảo vệ sau ghi danh” ngày càng rõ hơn.

Bài Chòi có Đề án bảo vệ và phát huy giá trị giai đoạn 2019 - 2023. Ca Huế đã thực hiện Đề án giai đoạn 2017 - 2022 và đang tiếp tục triển khai chương trình đến năm 2030. Tri thức may, mặc áo dài Huế có Đề án 2025 - 2030. Lễ hội điện Huệ Nam đã có Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị đến năm 2030. Năm di sản trong Danh mục quốc gia gồm nghề dệt Dèng, lễ hội Ada Koonh, nghề làm bún Vân Cù, lễ hội Bhuôih Haro Tơme và tri thức dân gian về Bún bò Huế cũng đang được đặt trong một đề án chung cho giai đoạn 2026 - 2031.

Điều này cho thấy tư duy quản lý đã chuyển dần từ “có danh hiệu” sang “có trách nhiệm sau danh hiệu”.

Đó là một bước tiến rất quan trọng.

Không phải bắt đầu từ con số không

Một điểm cũng cần nhìn nhận đầy đủ là Huế đã tiến hành kiểm kê di sản văn hóa trên địa bàn, trong đó có di sản văn hóa phi vật thể, từ trước khi Luật Di sản văn hóa năm 2024 được ban hành.

Nhờ quá trình kiểm kê, nghiên cứu, lập hồ sơ trong nhiều năm, nhiều giá trị tiêu biểu đã được nhận diện và lần lượt đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hoặc các danh sách của UNESCO.

Vấn đề hiện nay không phải là Huế chưa từng kiểm kê, mà là hệ thống kiểm kê trước đây được thực hiện theo khung pháp lý cũ. Luật Di sản văn hóa năm 2024 với những yêu cầu mới đòi hỏi thành phố phải tổ chức một đợt rà soát, cập nhật và kiểm kê lại trên phạm vi toàn địa bàn theo phương pháp và tiêu chí mới.

Đây không đơn thuần là yêu cầu pháp lý.

Nếu được tổ chức tốt, cuộc kiểm kê mới phải giúp trả lời những câu hỏi quan trọng hơn nhiều: Ai đang nắm giữ di sản? Nghệ nhân bao nhiêu tuổi? Bao nhiêu người còn thực hành? Có bao nhiêu người trẻ đang học? Những không gian thực hành nào đang mất đi? Loại hình nào có nguy cơ đứt gãy truyền nghề? Di sản nào đang bị thương mại hóa hoặc biến dạng?

Nói cách khác, kiểm kê trong giai đoạn mới không nên chỉ tạo ra một “danh mục di sản”, mà cần tạo ra một bản đồ sức khỏe của di sản.

Đó mới là cơ sở khoa học để hoạch định chính sách.

Thành công lớn nhất là đưa cộng đồng trở lại vị trí trung tâm

Di sản phi vật thể khác căn bản với một công trình kiến trúc.

Một ngôi điện, một cổng thành có thể được tu bổ bằng vật liệu và kỹ thuật phù hợp. Nhưng một làn điệu, một lễ hội, một nghề thủ công hay tri thức ẩm thực chỉ tồn tại khi vẫn còn con người hiểu nó, thực hành nó và muốn truyền lại nó.

Bởi vậy, thành tựu đáng chú ý nhất trong cách quản lý di sản phi vật thể của Huế những năm gần đây chính là việc cộng đồng ngày càng được đặt đúng vào vị trí chủ thể.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu và Lễ hội điện Huệ Nam, cộng đồng thực hành, các nghệ nhân và Chi hội Di sản văn hóa Tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu trực tiếp tham gia tổ chức, duy trì nghi lễ, truyền dạy và phối hợp với cơ quan quản lý.

Với áo dài Huế, cộng đồng chủ thể được hiểu theo một nghĩa rộng hơn: không chỉ nghệ nhân mà cả thợ may truyền thống, nhà thiết kế, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, các câu lạc bộ và chính những người mặc áo dài.

Bài Chòi, Ca Huế cũng đang được duy trì thông qua mạng lưới các nghệ nhân, câu lạc bộ, trường học và cộng đồng thực hành.

Đây là hướng đi đúng.

Nhà nước có thể tạo cơ chế, đầu tư nguồn lực, hỗ trợ nghiên cứu và quảng bá; nhưng nếu cộng đồng không còn nhu cầu thực hành thì không một chương trình bảo tồn nào có thể tạo ra sức sống thật sự cho di sản.

Trường học đang trở thành một không gian trao truyền mới

Một trong những kinh nghiệm đáng chú ý nhất của Huế là đưa di sản vào trường học.

Bài Chòi đã được truyền dạy cho giáo viên và học sinh, nhiều câu lạc bộ được hình thành. Ca Huế cũng được lồng ghép vào hoạt động giáo dục, ngoại khóa, trải nghiệm; nhiều giáo viên âm nhạc được tập huấn và nhiều câu lạc bộ học đường đã ra đời.

Áo dài Huế cũng đang từng bước đi theo hướng đó.

Giá trị lớn nhất của những chương trình này không chỉ là dạy học sinh hát một bài Ca Huế hay biết một cách chơi Bài Chòi, mà quan trọng hơn, đó là hình thành một thế hệ công chúng mới biết thưởng thức, hiểu giá trị và có tình cảm với di sản.

Một di sản muốn sống lâu dài cần cả người thực hành lẫn người thưởng thức.

Nếu thế hệ trẻ hoàn toàn xa lạ với âm nhạc truyền thống, nghề thủ công hay lễ hội của cha ông thì chỉ sau một hai thế hệ, khoảng cách văn hóa sẽ trở nên rất khó nối lại. Bởi vậy, giáo dục di sản phải được xem là một trong những chính sách bảo tồn lâu dài nhất.

Nguy cơ đứt gãy truyền nghề đã ở rất gần

Đánh giá kỹ thực trạng từng loại hình di sản phi vật thể của Huế hiện nay có thể nhận ra một tín hiệu đáng lo: đội ngũ nghệ nhân nắm giữ những tri thức cốt lõi đang ngày càng cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận chưa tương xứng.

Điều này xuất hiện ở Nhã nhạc, Ca Huế, Bài Chòi, tín ngưỡng thờ Mẫu, nghề may áo dài và nhiều loại hình khác.

Một số kỹ năng, bài bản, nghi thức, kỹ thuật thủ công vẫn chủ yếu tồn tại trong trí nhớ và kinh nghiệm của nghệ nhân.

Đây có lẽ là nguy cơ lớn nhất đối với di sản phi vật thể.

Một công trình xuống cấp vẫn có thể nghiên cứu để tu bổ. Nhưng khi một nghệ nhân qua đời mà tri thức chưa kịp ghi chép, số hóa hay trao truyền, phần di sản ấy có thể mất đi vĩnh viễn.

Vì vậy, chính sách với nghệ nhân trong giai đoạn tới không nên chỉ dừng ở tôn vinh hay hỗ trợ.

Cần tiến tới một chương trình có thể gọi là “nghệ nhân - truyền nhân”: xác định những người đang nắm giữ tri thức quan trọng, đồng thời tạo điều kiện để họ đào tạo một hoặc nhiều người kế tục.

Hỗ trợ phải đến được cả người truyền dạy lẫn người học nghề. Bảo tồn di sản trước hết là bảo tồn con người.

Phát huy nhưng không được làm biến dạng di sản

Một thách thức ngày càng rõ là quan hệ giữa bảo tồn và thị trường.

Ca Huế cần du lịch để mở rộng công chúng và tạo sinh kế cho nghệ sĩ, nhưng nếu chương trình biểu diễn bị rút ngắn, đơn giản hóa hoặc chạy theo thị hiếu tức thời thì giá trị nghệ thuật có thể bị suy giảm.

Áo dài cần đổi mới, sáng tạo để tiếp tục sống trong xã hội hiện đại; nhưng cách tân tùy tiện có thể khiến những đặc trưng của áo dài Huế bị pha loãng.

Tín ngưỡng thờ Mẫu và Lễ hội điện Huệ Nam cần được quảng bá, nhưng nếu thương mại hóa, sân khấu hóa hoặc pha trộn mê tín thì chính sức hút của lễ hội lại có thể làm biến dạng di sản.

Đây là một nghịch lý mà hầu hết các di sản sống đều phải đối mặt: Không phát huy, di sản có thể chết vì không còn người thực hành; phát huy quá mức, di sản có thể chết vì không còn là chính nó.

Do đó, nguyên tắc cần đặt ra là: du lịch và thị trường phải phục vụ sức sống của di sản, chứ không thể biến di sản thành nguyên liệu thô cho kinh doanh.

Phải phân biệt rõ đâu là giá trị cốt lõi cần bảo vệ, đâu là không gian cho phép sáng tạo.

Và phải đặc biệt quan tâm những di sản dễ tổn thương.

Trong hệ sinh thái di sản Huế, các di sản của cộng đồng Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu cần được nhìn nhận với mức độ ưu tiên đặc biệt.

Dệt Dèng, Lễ mừng cơm mới Ada Koonh hay Bhuôih Haro Tơme không chỉ là một sản phẩm nghề thủ công hay một lễ hội. Chúng gắn với ngôn ngữ, tín ngưỡng, cấu trúc cộng đồng, môi trường sinh thái, phương thức sản xuất và ký ức của cả một tộc người. Khi thanh niên rời làng đi học, đi làm; khi không gian cư trú thay đổi; khi phương thức sản xuất truyền thống mất đi thì nền tảng sinh ra di sản cũng bị thay đổi. Vì vậy, bảo vệ một tấm Dèng không thể chỉ là bảo vệ kỹ thuật dệt. Bảo vệ lễ hội mừng lúa mới không chỉ là phục dựng một nghi lễ.

Điều cần bảo vệ là hệ sinh thái văn hóa đã sản sinh ra di sản ấy.

Từ số hóa đến quản trị bằng dữ liệu

Chuyển đổi số được nhắc đến trong hầu hết các chương trình bảo vệ di sản hiện nay. Đây là tín hiệu tích cực. Nhưng số hóa không nên chỉ được hiểu là quay phim, chụp ảnh rồi lưu trữ.

Huế cần tiến tới một cơ sở dữ liệu thống nhất về di sản phi vật thể của toàn thành phố.

Mỗi di sản cần có dữ liệu về cộng đồng chủ thể, nghệ nhân, người thực hành, bài bản, kỹ thuật, không gian thực hành, tư liệu âm thanh - hình ảnh, mức độ nguy cơ, hoạt động truyền dạy và khả năng phát huy. Khi đó dữ liệu không chỉ phục vụ lưu trữ mà còn trở thành công cụ quản lý. Nhà quản lý có thể biết di sản nào đang suy giảm nhanh, nghệ nhân nào cần ưu tiên tư liệu hóa, địa phương nào cần mở lớp truyền nghề, nguồn lực nên đầu tư vào đâu.

Chuyển đổi số khi ấy mới thực sự trở thành chuyển đổi phương thức quản trị.

Từ “thành phố có nhiều di sản” đến “thành phố của di sản sống”

Huế đang bước sang một giai đoạn phát triển mới.

Trong giai đoạn trước, điều quan trọng là nhận diện, bảo vệ và khẳng định giá trị của các di sản.

Giai đoạn tới đòi hỏi một tầm nhìn cao hơn: phải làm cho di sản trở thành một phần hữu cơ của phát triển.

Nhã nhạc và Ca Huế có thể hình thành những sản phẩm nghệ thuật có chất lượng cao. Áo dài có thể phát triển thành một hệ sinh thái từ đào tạo, thiết kế, may mặc đến trình diễn và du lịch. Dệt Dèng có thể tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng miền núi. Bún bò Huế và cụ thể là bún Vân Cù có thể tham gia vào chuỗi giá trị của công nghiệp ẩm thực. Lễ hội và tín ngưỡng có thể trở thành những không gian văn hóa hấp dẫn nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm và tính xác thực… Khi đó, bảo tồn không còn đứng đối lập với phát triển.

Điều cần thay đổi chính là tư duy: từ quản lý từng hồ sơ di sản sang quản trị một hệ sinh thái di sản sống.

Huế đã đi qua khá thành công giai đoạn nhận diện và ghi danh. Thành phố cũng đã tích lũy nhiều kinh nghiệm về bảo tồn sau ghi danh, từ dự án Nhã nhạc những năm 2004 - 2008 đến các đề án Ca Huế, Bài Chòi, áo dài, điện Huệ Nam hiện nay.

Nhưng phía trước còn một bước chuyển khó hơn.

Đó là làm sao để di sản không chỉ tồn tại trong hồ sơ, bảo tàng, sân khấu hay những dịp lễ hội, mà tiếp tục hiện diện trong ký ức, kỹ năng, sinh kế và đời sống thường ngày của cộng đồng.

Bởi sau cùng, thước đo quan trọng nhất của bảo tồn di sản phi vật thể không phải là chúng ta có bao nhiêu danh hiệu. Mà là sau mười năm, hai mươi năm nữa, còn bao nhiêu người hiểu di sản ấy, còn bao nhiêu người thực hành, còn bao nhiêu người muốn học và còn bao nhiêu cộng đồng xem đó là một phần không thể thiếu của chính mình.

Khi trả lời được những câu hỏi ấy bằng những kết quả tích cực, Huế mới thực sự không chỉ là một thành phố giàu di sản, mà trở thành một đô thị của những di sản đang sống, đang được trao truyền và đang tiếp tục sáng tạo tương lai.

P.T.H
(TCSH62SDB/09-2026)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NGUYỄN HỒNG DŨNG"HỘI CHỨNG VIỆT NAM"Trong lịch sử chiến tranh Mỹ, thì chiến tranh Việt Nam là cuộc chiến tranh mà người Mỹ bị sa lầy lâu nhất (1954-1975), và đã để lại những hậu quả nặng nề cho nước Mỹ. Hậu quả đó không chỉ là sự thất bại trong cuộc chiến, mà còn ở những di chứng kéo dài làm ảnh hưởng trầm trọng đến đời sống Mỹ, mà người Mỹ gọi đó là "Hội chứng Việt Nam".

  • BÍCH THUNăm 2005, GS. Phong Lê vinh dự nhận giải thưởng Nhà nước về Khoa học với cụm công trình: Văn học Việt Nam hiện đại - những chân dung tiêu biểu (Nxb ĐHQG, H, 2001, 540 trang); Một số gương mặt văn chương - học thuật Việt hiện đại (Nxb GD, H, 2001, 450 trang); Văn học Việt hiện đại - lịch sử và lý luận (Nxb KHXH. H, 2003, 780 trang). Đây là kết quả của một quá trình nghiên cứu khoa học say mê, tâm huyết và cũng đầy khổ công, vất vả của một người sống tận tụy với nghề.

  • THÁI DOÃN HIỂU Trong hôn nhân, đàn bà lấy chồng là để vào đời, còn đàn ông cưới vợ là để thoát ra khỏi cuộc đời. Hôn nhân tốt đẹp tạo nên hạnh phúc thiên đường, còn hôn nhân trắc trở, đổ vỡ, gia đình thành bãi chiến trường. Tình yêu chân chính thanh hóa những tâm hồn hư hỏng và tình yêu xấu làm hư hỏng những linh hồn trinh trắng.

  • NGUYỄN THỊ MỸ LỘCLà người biết yêu và có chút văn hóa không ai không biết Romeo and Juliet của Shakespeare, vở kịch được sáng tác cách ngày nay vừa tròn 410 năm (1595 - 2005). Ngót bốn thế kỷ nay Romeo and Juliet được coi là biểu tượng của tình yêu. Ý nghĩa xã hội của tác phẩm đã được thừa nhận, giá trị thẩm mĩ đã được khám phá, hiệu ứng bi kịch đã được nghiền ngẫm... Liệu còn có gì để khám phá?

  • NGUYỄN VĂN HẠNH1. Từ nhiều năm nay, và bây giờ cũng vậy, chúng ta chủ trương xây dựng một nền văn nghệ mới ngang tầm thời đại, xứng đáng với tài năng của dân tộc, của đất nước.

  • HỒ THẾ HÀ(Tham luận đọc tại Hội thảo Tạp chí văn nghệ 6 tỉnh Bắc miền Trung)

  • LÊ GIA NINHNgày 10 tháng 10 năm 1955, Hà Nội, thủ đô của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa bừng lên niềm vui, ngập trong cờ, hoa và nắng thu. Những chàng trai ngày “ra đi đầu không ngoảnh lại”, trải qua cuộc trường chinh ba ngàn ngày trở về trong niềm vui hân hoan và những dòng “nước mắt dành khi gặp mặt” (Nam Hà).

  • THANH TÙNGChống tham nhũng, đục khoét dân lành không chỉ là công việc của nhà chức trách mà còn ở tất cả mọi người dù ở chế độ xã hội nào. Các thi sĩ không chỉ làm thơ ca ngợi cuộc sống tình yêu, đất nước con người mà còn dùng ngọn bút thông qua nước thi phẩm của mình để lên án, vạch mặt bọn quan tham này.

  • NGÔ ĐỨC TIẾNTrong lịch sử các nhà khoa bảng ở Việt , ít có gia đình nào cả ba ông cháu, cha con đều đỗ Trạng nguyên. Đó là gia đình Trạng nguyên Hồ Tông Thốc ở Kẻ Cuồi, Tam Công, Thọ Thành, Yên Thành, Nghệ An.

  • PHẠM XUÂN NGUYÊN1. Trước hết ta phải bàn với nhau về chữ hay, tức thế nào là một tác phẩm hay. Bởi cái hay không bất biến trong không gian và thời gian, nó vận động và biến đổi tùy theo hoàn cảnh, với những tiêu chí cụ thể khác nhau.

  • TRẦN HUYỀN SÂMRuồng bỏ - Disgrace (1) là một cuốn tiểu thuyết mang phong cách giản dị. Nhưng đó là sự giản dị của một bậc thầy về thể loại roman. Giới lý luận văn học và các chính trị gia phương Tây (2) đã đặt ra những câu hỏi có tính hoài nghi. Điều gì ở cuốn sách có độ trang khiêm tốn này đã mang lại giải Nobel cho Coetzee: Vấn đề kỹ thuật tiểu thuyết, nỗi điếm nhục về nhân cách con người, hay là bi kịch lịch sử hậu Apartheid?

  • NGUYỄN THÀNHLịch sử phê bình văn học Việt Nam thế kỷ XX đánh dấu bởi nhiều khuynh hướng phê bình hiện đại: phê bình ấn tượng, phê bình phân tâm học, phê bình xã hội học, phê bình mác xít, phê bình thi pháp học...

  • TRẦN LỘC HÙNG“NỒI HƠI NGUYÊN TỬ” NGĂN NGỪA THẾ CHIẾN THỨ BAChuyện kể rằng sau cuộc thử nghiệm thành công của trái bom nguyên tử đầu tiên vào năm 1949, cha đẻ của nó - Igor Vaxilevich Kurchatov - đã khóc nức nở.

  • HÀ VĂN THỊNHSố 7 là một con số huyền thoại. Nếu như tính xuất xứ xa nhất, công đầu về việc “tìm ra” số 7, thuộc về người Ai Cập, cách nay ít nhất 5.000 năm. Khi hiểu được rõ ràng việc con sông Nil chia làm 7 nhánh trước lúc đổ ra Địa Trung Hải, người Ai Cập vận “lý” để tin là nó nhất định phải hàm chứa nghĩa bí ẩn nào đó phản ánh cái “tư tưởng” triết lý của Đấng Tạo hóa.

  • TRẦN VIẾT THIỆNNăm 1987, người ta từ ngạc nhiên, ngỡ ngàng đến sững sờ trước sự trình làng của một cây bút đã vào độ tứ tuần. Tuổi bốn mươi lại là thời kỳ son sắt nhất của cây bút này, nói theo quan niệm của ông: “Đời viết văn cũng giống như đời người đàn bà”.

  • NGUYỄN TRỌNG TẠO - NGUYỄN ĐỨC TÙNG(Trích)...

  • TRẦN NGỌC CƯChúng ta thường nghĩ rằng ở trong mỗi tâm hồn Việt Nam đều có một thi sĩ, hay nói thế khác, người Việt Nam sinh ra và lớn lên trong bầu khí văn hoá ra-ngõ-gặp-thi-nhân. Đầu đời là những câu ca dao mẹ hát ru con, cuối đời là câu kinh tiếng kệ, những lời nguyện cầu, đều là thơ cả.

  • PHẠM TUẤN ANHSau 1975, văn xuôi đóng vai trò chủ đạo trong vận động đổi mới của văn học Việt Nam. Vai trò cách tân của văn xuôi đã được khẳng định đồng thời với vị thế mới của cái hài. Cái hài, với tiếng cười hài hước (humor) phồn thực đã góp phần quan trọng trong quá trình giải thể ý thức “quần thể chính trị”, để văn học thoát khỏi cục diện nhất thể của cái cao cả, sáp tới cuộc sống muôn màu với những giá trị thẩm mĩ đa dạng.

  • TUẤN ANH“Ở đâu bản năng nghèo nàn, nhân cách cũng nghèo nàn” (Jean Lacroix)

  • NGUYỄN THẾNhững năm gần đây, vấn đề nghiên cứu về Truyện Kiều đã được các học giả Việt trong và ngoài nước quan tâm. Nhiều cuộc trao đổi, thảo luận về Truyện Kiều được đưa ra trong các cuộc hội thảo chuyên ngành về ngôn ngữ, văn học và trên diễn đàn báo chí, Internet...