Để di sản thực sự sống trong đời sống đương đại

10:05 12/10/2026

PHAN THANH HẢI

Huế thường được nhắc đến như một đô thị di sản. Nhưng nếu chỉ nhìn vào hệ thống thành quách, cung điện, lăng tẩm hay hàng nghìn công trình kiến trúc cổ thì vẫn chưa đủ để nhận diện chiều sâu văn hóa của vùng đất này.

Phía sau những di sản hữu hình là một thế giới rộng lớn của âm nhạc, lễ hội, tín ngưỡng, nghề thủ công, ẩm thực, trang phục, tri thức dân gian và những tập quán được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó chính là phần “hồn” làm nên bản sắc Huế.

Nhìn vào thực trạng quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể hiện nay có thể thấy Huế đã đi một chặng đường khá dài: từ nhận diện, kiểm kê, lập hồ sơ, ghi danh đến xây dựng các chương trình, đề án bảo vệ và từng bước đưa di sản trở lại mạnh mẽ hơn trong đời sống. Tuy nhiên, một giai đoạn phát triển mới cũng đang đặt ra câu hỏi khó hơn: Làm thế nào để những di sản ấy không chỉ được bảo tồn, trình diễn hay giới thiệu, mà thực sự tiếp tục sống, được cộng đồng trao truyền, đồng thời trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững?

Đó có lẽ là bài toán quan trọng nhất của Huế trong những năm tới.

Từ ghi danh đến bảo vệ sau ghi danh

Hiện nay, trên địa bàn thành phố có một hệ thống di sản văn hóa phi vật thể rất đa dạng, trải rộng trên nhiều không gian văn hóa khác nhau.

Ở tầng văn hóa cung đình có Nhã nhạc - Âm nhạc cung đình Việt Nam, di sản được UNESCO ghi danh từ năm 2003. Trong đời sống đô thị và dân gian có Ca Huế; Bài Chòi; Tri thức may; mặc áo dài Huế; Nghề làm bún Vân Cù; Tri thức dân gian về Bún bò Huế. Trong đời sống tâm linh có Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Lễ hội điện Huệ Nam. Ở miền núi phía tây thành phố là những giá trị độc đáo của các cộng đồng Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu như nghề dệt Dèng, lễ hội Ada Koonh, lễ hội Bhuôih Haro Tơme...

Hiếm có địa phương nào mà cấu trúc di sản phi vật thể lại phong phú đến vậy: từ cung đình đến dân gian, từ đô thị đến miền núi, từ nghệ thuật biểu diễn đến tín ngưỡng, nghề thủ công và ẩm thực.

Điều đáng ghi nhận là Huế đã sớm ý thức rằng ghi danh không phải là điểm kết thúc.

Ngay sau khi Nhã nhạc được UNESCO ghi danh năm 2003, Huế đã triển khai dự án Bảo tồn và phát huy giá trị Nhã nhạc cung đình Huế trong giai đoạn 2004 - 2008 với quy mô khá lớn. Dự án đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trong nghiên cứu, sưu tầm, phục hồi bài bản, đào tạo lực lượng kế cận, trình diễn và quảng bá Nhã nhạc trong nước cũng như quốc tế. Chính nền tảng ấy góp phần quan trọng để Nhã nhạc duy trì sức sống tương đối ổn định suốt hơn hai thập niên qua.

Sau này, cách tiếp cận “bảo vệ sau ghi danh” ngày càng rõ hơn.

Bài Chòi có Đề án bảo vệ và phát huy giá trị giai đoạn 2019 - 2023. Ca Huế đã thực hiện Đề án giai đoạn 2017 - 2022 và đang tiếp tục triển khai chương trình đến năm 2030. Tri thức may, mặc áo dài Huế có Đề án 2025 - 2030. Lễ hội điện Huệ Nam đã có Đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị đến năm 2030. Năm di sản trong Danh mục quốc gia gồm nghề dệt Dèng, lễ hội Ada Koonh, nghề làm bún Vân Cù, lễ hội Bhuôih Haro Tơme và tri thức dân gian về Bún bò Huế cũng đang được đặt trong một đề án chung cho giai đoạn 2026 - 2031.

Điều này cho thấy tư duy quản lý đã chuyển dần từ “có danh hiệu” sang “có trách nhiệm sau danh hiệu”.

Đó là một bước tiến rất quan trọng.

Không phải bắt đầu từ con số không

Một điểm cũng cần nhìn nhận đầy đủ là Huế đã tiến hành kiểm kê di sản văn hóa trên địa bàn, trong đó có di sản văn hóa phi vật thể, từ trước khi Luật Di sản văn hóa năm 2024 được ban hành.

Nhờ quá trình kiểm kê, nghiên cứu, lập hồ sơ trong nhiều năm, nhiều giá trị tiêu biểu đã được nhận diện và lần lượt đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia hoặc các danh sách của UNESCO.

Vấn đề hiện nay không phải là Huế chưa từng kiểm kê, mà là hệ thống kiểm kê trước đây được thực hiện theo khung pháp lý cũ. Luật Di sản văn hóa năm 2024 với những yêu cầu mới đòi hỏi thành phố phải tổ chức một đợt rà soát, cập nhật và kiểm kê lại trên phạm vi toàn địa bàn theo phương pháp và tiêu chí mới.

Đây không đơn thuần là yêu cầu pháp lý.

Nếu được tổ chức tốt, cuộc kiểm kê mới phải giúp trả lời những câu hỏi quan trọng hơn nhiều: Ai đang nắm giữ di sản? Nghệ nhân bao nhiêu tuổi? Bao nhiêu người còn thực hành? Có bao nhiêu người trẻ đang học? Những không gian thực hành nào đang mất đi? Loại hình nào có nguy cơ đứt gãy truyền nghề? Di sản nào đang bị thương mại hóa hoặc biến dạng?

Nói cách khác, kiểm kê trong giai đoạn mới không nên chỉ tạo ra một “danh mục di sản”, mà cần tạo ra một bản đồ sức khỏe của di sản.

Đó mới là cơ sở khoa học để hoạch định chính sách.

Thành công lớn nhất là đưa cộng đồng trở lại vị trí trung tâm

Di sản phi vật thể khác căn bản với một công trình kiến trúc.

Một ngôi điện, một cổng thành có thể được tu bổ bằng vật liệu và kỹ thuật phù hợp. Nhưng một làn điệu, một lễ hội, một nghề thủ công hay tri thức ẩm thực chỉ tồn tại khi vẫn còn con người hiểu nó, thực hành nó và muốn truyền lại nó.

Bởi vậy, thành tựu đáng chú ý nhất trong cách quản lý di sản phi vật thể của Huế những năm gần đây chính là việc cộng đồng ngày càng được đặt đúng vào vị trí chủ thể.

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu và Lễ hội điện Huệ Nam, cộng đồng thực hành, các nghệ nhân và Chi hội Di sản văn hóa Tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu trực tiếp tham gia tổ chức, duy trì nghi lễ, truyền dạy và phối hợp với cơ quan quản lý.

Với áo dài Huế, cộng đồng chủ thể được hiểu theo một nghĩa rộng hơn: không chỉ nghệ nhân mà cả thợ may truyền thống, nhà thiết kế, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp, các câu lạc bộ và chính những người mặc áo dài.

Bài Chòi, Ca Huế cũng đang được duy trì thông qua mạng lưới các nghệ nhân, câu lạc bộ, trường học và cộng đồng thực hành.

Đây là hướng đi đúng.

Nhà nước có thể tạo cơ chế, đầu tư nguồn lực, hỗ trợ nghiên cứu và quảng bá; nhưng nếu cộng đồng không còn nhu cầu thực hành thì không một chương trình bảo tồn nào có thể tạo ra sức sống thật sự cho di sản.

Trường học đang trở thành một không gian trao truyền mới

Một trong những kinh nghiệm đáng chú ý nhất của Huế là đưa di sản vào trường học.

Bài Chòi đã được truyền dạy cho giáo viên và học sinh, nhiều câu lạc bộ được hình thành. Ca Huế cũng được lồng ghép vào hoạt động giáo dục, ngoại khóa, trải nghiệm; nhiều giáo viên âm nhạc được tập huấn và nhiều câu lạc bộ học đường đã ra đời.

Áo dài Huế cũng đang từng bước đi theo hướng đó.

Giá trị lớn nhất của những chương trình này không chỉ là dạy học sinh hát một bài Ca Huế hay biết một cách chơi Bài Chòi, mà quan trọng hơn, đó là hình thành một thế hệ công chúng mới biết thưởng thức, hiểu giá trị và có tình cảm với di sản.

Một di sản muốn sống lâu dài cần cả người thực hành lẫn người thưởng thức.

Nếu thế hệ trẻ hoàn toàn xa lạ với âm nhạc truyền thống, nghề thủ công hay lễ hội của cha ông thì chỉ sau một hai thế hệ, khoảng cách văn hóa sẽ trở nên rất khó nối lại. Bởi vậy, giáo dục di sản phải được xem là một trong những chính sách bảo tồn lâu dài nhất.

Nguy cơ đứt gãy truyền nghề đã ở rất gần

Đánh giá kỹ thực trạng từng loại hình di sản phi vật thể của Huế hiện nay có thể nhận ra một tín hiệu đáng lo: đội ngũ nghệ nhân nắm giữ những tri thức cốt lõi đang ngày càng cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận chưa tương xứng.

Điều này xuất hiện ở Nhã nhạc, Ca Huế, Bài Chòi, tín ngưỡng thờ Mẫu, nghề may áo dài và nhiều loại hình khác.

Một số kỹ năng, bài bản, nghi thức, kỹ thuật thủ công vẫn chủ yếu tồn tại trong trí nhớ và kinh nghiệm của nghệ nhân.

Đây có lẽ là nguy cơ lớn nhất đối với di sản phi vật thể.

Một công trình xuống cấp vẫn có thể nghiên cứu để tu bổ. Nhưng khi một nghệ nhân qua đời mà tri thức chưa kịp ghi chép, số hóa hay trao truyền, phần di sản ấy có thể mất đi vĩnh viễn.

Vì vậy, chính sách với nghệ nhân trong giai đoạn tới không nên chỉ dừng ở tôn vinh hay hỗ trợ.

Cần tiến tới một chương trình có thể gọi là “nghệ nhân - truyền nhân”: xác định những người đang nắm giữ tri thức quan trọng, đồng thời tạo điều kiện để họ đào tạo một hoặc nhiều người kế tục.

Hỗ trợ phải đến được cả người truyền dạy lẫn người học nghề. Bảo tồn di sản trước hết là bảo tồn con người.

Phát huy nhưng không được làm biến dạng di sản

Một thách thức ngày càng rõ là quan hệ giữa bảo tồn và thị trường.

Ca Huế cần du lịch để mở rộng công chúng và tạo sinh kế cho nghệ sĩ, nhưng nếu chương trình biểu diễn bị rút ngắn, đơn giản hóa hoặc chạy theo thị hiếu tức thời thì giá trị nghệ thuật có thể bị suy giảm.

Áo dài cần đổi mới, sáng tạo để tiếp tục sống trong xã hội hiện đại; nhưng cách tân tùy tiện có thể khiến những đặc trưng của áo dài Huế bị pha loãng.

Tín ngưỡng thờ Mẫu và Lễ hội điện Huệ Nam cần được quảng bá, nhưng nếu thương mại hóa, sân khấu hóa hoặc pha trộn mê tín thì chính sức hút của lễ hội lại có thể làm biến dạng di sản.

Đây là một nghịch lý mà hầu hết các di sản sống đều phải đối mặt: Không phát huy, di sản có thể chết vì không còn người thực hành; phát huy quá mức, di sản có thể chết vì không còn là chính nó.

Do đó, nguyên tắc cần đặt ra là: du lịch và thị trường phải phục vụ sức sống của di sản, chứ không thể biến di sản thành nguyên liệu thô cho kinh doanh.

Phải phân biệt rõ đâu là giá trị cốt lõi cần bảo vệ, đâu là không gian cho phép sáng tạo.

Và phải đặc biệt quan tâm những di sản dễ tổn thương.

Trong hệ sinh thái di sản Huế, các di sản của cộng đồng Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu cần được nhìn nhận với mức độ ưu tiên đặc biệt.

Dệt Dèng, Lễ mừng cơm mới Ada Koonh hay Bhuôih Haro Tơme không chỉ là một sản phẩm nghề thủ công hay một lễ hội. Chúng gắn với ngôn ngữ, tín ngưỡng, cấu trúc cộng đồng, môi trường sinh thái, phương thức sản xuất và ký ức của cả một tộc người. Khi thanh niên rời làng đi học, đi làm; khi không gian cư trú thay đổi; khi phương thức sản xuất truyền thống mất đi thì nền tảng sinh ra di sản cũng bị thay đổi. Vì vậy, bảo vệ một tấm Dèng không thể chỉ là bảo vệ kỹ thuật dệt. Bảo vệ lễ hội mừng lúa mới không chỉ là phục dựng một nghi lễ.

Điều cần bảo vệ là hệ sinh thái văn hóa đã sản sinh ra di sản ấy.

Từ số hóa đến quản trị bằng dữ liệu

Chuyển đổi số được nhắc đến trong hầu hết các chương trình bảo vệ di sản hiện nay. Đây là tín hiệu tích cực. Nhưng số hóa không nên chỉ được hiểu là quay phim, chụp ảnh rồi lưu trữ.

Huế cần tiến tới một cơ sở dữ liệu thống nhất về di sản phi vật thể của toàn thành phố.

Mỗi di sản cần có dữ liệu về cộng đồng chủ thể, nghệ nhân, người thực hành, bài bản, kỹ thuật, không gian thực hành, tư liệu âm thanh - hình ảnh, mức độ nguy cơ, hoạt động truyền dạy và khả năng phát huy. Khi đó dữ liệu không chỉ phục vụ lưu trữ mà còn trở thành công cụ quản lý. Nhà quản lý có thể biết di sản nào đang suy giảm nhanh, nghệ nhân nào cần ưu tiên tư liệu hóa, địa phương nào cần mở lớp truyền nghề, nguồn lực nên đầu tư vào đâu.

Chuyển đổi số khi ấy mới thực sự trở thành chuyển đổi phương thức quản trị.

Từ “thành phố có nhiều di sản” đến “thành phố của di sản sống”

Huế đang bước sang một giai đoạn phát triển mới.

Trong giai đoạn trước, điều quan trọng là nhận diện, bảo vệ và khẳng định giá trị của các di sản.

Giai đoạn tới đòi hỏi một tầm nhìn cao hơn: phải làm cho di sản trở thành một phần hữu cơ của phát triển.

Nhã nhạc và Ca Huế có thể hình thành những sản phẩm nghệ thuật có chất lượng cao. Áo dài có thể phát triển thành một hệ sinh thái từ đào tạo, thiết kế, may mặc đến trình diễn và du lịch. Dệt Dèng có thể tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng miền núi. Bún bò Huế và cụ thể là bún Vân Cù có thể tham gia vào chuỗi giá trị của công nghiệp ẩm thực. Lễ hội và tín ngưỡng có thể trở thành những không gian văn hóa hấp dẫn nhưng vẫn giữ được sự trang nghiêm và tính xác thực… Khi đó, bảo tồn không còn đứng đối lập với phát triển.

Điều cần thay đổi chính là tư duy: từ quản lý từng hồ sơ di sản sang quản trị một hệ sinh thái di sản sống.

Huế đã đi qua khá thành công giai đoạn nhận diện và ghi danh. Thành phố cũng đã tích lũy nhiều kinh nghiệm về bảo tồn sau ghi danh, từ dự án Nhã nhạc những năm 2004 - 2008 đến các đề án Ca Huế, Bài Chòi, áo dài, điện Huệ Nam hiện nay.

Nhưng phía trước còn một bước chuyển khó hơn.

Đó là làm sao để di sản không chỉ tồn tại trong hồ sơ, bảo tàng, sân khấu hay những dịp lễ hội, mà tiếp tục hiện diện trong ký ức, kỹ năng, sinh kế và đời sống thường ngày của cộng đồng.

Bởi sau cùng, thước đo quan trọng nhất của bảo tồn di sản phi vật thể không phải là chúng ta có bao nhiêu danh hiệu. Mà là sau mười năm, hai mươi năm nữa, còn bao nhiêu người hiểu di sản ấy, còn bao nhiêu người thực hành, còn bao nhiêu người muốn học và còn bao nhiêu cộng đồng xem đó là một phần không thể thiếu của chính mình.

Khi trả lời được những câu hỏi ấy bằng những kết quả tích cực, Huế mới thực sự không chỉ là một thành phố giàu di sản, mà trở thành một đô thị của những di sản đang sống, đang được trao truyền và đang tiếp tục sáng tạo tương lai.

P.T.H
(TCSH62SDB/09-2026)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • INRASARA1. Đó là thế hệ thơ có một định phận kì lạ. Người ta vội đặt cho nó cái tên: thế hệ gạch nối, thế hệ đệm. Và bao nhiêu hạn từ phái sinh nhợt nhạt khác.Đất nước mở cửa, đổi mới, khi văn nghệ được cởi trói, nhà thơ thế hệ mới làm gì để khởi sự cuộc viết? Cụ thể hơn, họ viết thế nào?

  • VÕ VĨNH KHUYẾN Tiểu luận nhằm tìm hiểu thành tựu thơ ca trong khoảng 16 tháng giữa 2 cột mốc lịch sử (19.8.1945 - 19.12.1946). Bởi khi phân chia giai đoạn văn học nói chung (thơ ca nói riêng) trong tiến trình lịch sử văn học, các công trình nghiên cứu, các giáo trình ở bậc Đại học - Cao đẳng và sách giáo khoa trung học phổ thông hiện hành, không đặt vấn đề nghiên cứu thơ ca (cũng như văn học) nói riêng trong thời gian này. Với một tiêu đề chung "Văn học kháng chiến chống Pháp 1946 - 1954". Đây là nguyên do nhiều sinh viên không biết đến một bộ phận văn học, trong những năm đầu sau cách mạng.

  • HỒ THẾ HÀ1. Diễn đàn thơ được tổ chức trên đất Huế lần này gắn với chương trình hoạt động của lễ hội Festival lần thứ 3, tự nó đã thông tin với chúng ta một nội dung, tính chất và ý nghĩa riêng. Đây thực sự là ngày hội của thơ ca. Đã là ngày hội thì có nhiều người tham gia và tham dự; có diễn giả và thính giả; có nhiều tiếng nói, nhiều tấm lòng, nhiều quan niệm trên tinh thần dân chủ, lấy việc coi trọng cái hay, cái đẹp, cái giá trị của nghệ thuật làm tiêu chí thưởng thức, trao đổi và tranh luận. Chính điều đó sẽ làm cho không khí ngày hội thơ - Festival thơ sẽ đông vui, phong phú, dân chủ và có nhiều hoà âm đồng vọng mang tính học thuật và mỹ học mới mẻ như P.Valéry đã từng nói: Thơ là ngày hội của lý trí (La poésie est une fête de l'intellect).

  • THẠCH QUỲThơ đi với loài người từ thủa hồng hoang đến nay, bỗng dưng ở thời chúng ta nứt nẩy ra một cây hỏi kỳ dị là thơ tồn tại hay không tồn tại? Không phải là sự sống đánh mất thơ mà là sự cùn mòn của 5 giác quan nhận thức, 6 giác quan cảm nhận sự sống đang dần dà đánh mất nó. Như rừng hết cây, như suối cạn nước, hồn người đối diện với sự cạn kiệt của chính nó do đó nó phải đối diện với thơ.

  • NGUYỄN VĨNH NGUYÊNNhững năm gần đây, người ta tranh luận, ồn ào, khua chiêng gõ mõ về việc làm mới văn chương. Nhất là trong thơ. Nhưng cái mới đâu chẳng thấy, chỉ thấy sau những cuộc tranh luận toé lửa rốt cục vẫn là: hãy đợi đấy, lúc nào đó, sẽ... cãi tiếp...

  • TRẦN VĂN LÝAi sản xuất lốp cứ sản xuất lốp. Ai làm vỏ cứ làm vỏ. Ai làm gầm cứ làm gầm. Nơi nào sản xuất máy cứ sản xuất máy. Xong tất cả được chở đến một nơi để lắp ráp thành chiếc ô tô. Sự chuyên môn hoá đó trong dây chuyền sản xuất ở châu Âu thế kỷ trước (thế kỷ 20) đã khiến cho nhiều người mơ tưởng rằng: Có thể "sản xuất" được thơ và sự "mơ tưởng" ấy vẫn mãi mãi chỉ là mơ tưởng mà thôi!

  • HOÀNG VŨ THUẬTChúng ta đã có nhiều công trình, trang viết đánh giá nhận định thơ miền Trung ngót thế kỷ qua, một vùng thơ gắn với sinh mệnh một vùng đất mà dấu ấn lịch sử luôn bùng nổ những sự kiện bất ngờ. Một vùng đất đẫm máu và nước mắt, hằn lên vầng trán con người nếp nhăn của nỗi lo toan chạy dọc thế kỷ. Thơ nảy sinh từ đó.

  • BÙI QUANG TUYẾNThơ mới là một hiện tượng nổi bật của văn học Việt Nam nói chung và thơ ca nói riêng trong thế kỷ XX. Nó vừa ra đời đã nhanh chóng khẳng định vị trí xứng dáng trong nền văn học dân tộc với các "hoàng tử thơ": Thế Lữ , Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử v.v... Đồng thời, Thơ mới là một hiện tượng thơ ca gây rất nhiều ý kiến khác nhau trong giới phê bình, nghiên cứu và độc giả theo từng thời kỳ lịch sử xã hội, cho đến bây giờ việc đánh giá vẫn còn đặt ra sôi nổi. Với phạm vi bài viết này, chúng tôi điểm lại những khái niệm về Thơ mới và sự đổi mới nghệ thuật thơ của các bậc thầy đi trước và tìm câu trả lời cho là hợp lý trong bao nhiêu ý kiến trái ngược nhau.

  • MẠNH LÊ Thơ ca hiện đại Việt Nam thế kỷ XX đã thu được những thành tựu to lớn đóng góp vào sự phát triển của lịch sử thơ ca dân tộc. Đặc biệt từ ngay sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời thay thế chế độ phong kiến thực dân hơn trăm năm đô hộ nước ta cùng với khí thế cách mạng kháng chiến cứu nước theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh tháng 12 năm 1946 đã thổi vào đời sống văn học một luồng sinh khí mới để từ đó thơ ca hiện đại Việt Nam mang một âm hưởng mới, một màu sắc mới.

  • NGUYỄN KHẮC THẠCHNếu gọi Huế Thơ với tư cách đối tượng thẩm mĩ thì chủ thể thẩm mĩ của nó trước hết và sau cùng vẫn là sự hoá sinh Thơ Huế. Đương nhiên, không hẳn chỉ có Thơ Huế mới là chủ thể thẩm mĩ của Huế Thơ và cũng đương nhiên không hẳn chỉ có Huế Thơ mới là đối tượng thẩm mĩ của Thơ Huế. Huế Thơ và Thơ Huế vẫn là hai phạm trù độc lập trong chừng mực nào đó và có khi cả hai đều trở thành đối tượng thẩm mĩ của một đối tượng khác.

  • ĐỖ LAI THÚYThanh sơn tự tiếu đầu tương hạc                                  Nguyễn KhuyếnNói đến Dương Khuê là nói đến hát nói. Và nói đến hát nói, thì Hồng Hồng, Tuyết Tuyết làm tôi thích hơn cả. Đấy không chỉ là một mẫu mực của thể loại, mà còn làm một không gian thẩm mỹ nhiều chiều đủ cho những phiêu lưu của cái đọc.

  • NGUYỄN NGỌC THIỆNHải Triều tên thật là Nguyễn Khoa Văn, sinh năm 1908 trong một gia đình Nho học, khoa bảng. Năm 20 tuổi, trở thành đảng viên trẻ của Tân Việt cách mạng Đảng, Nguyễn Khoa Văn bắt đầu cầm bút viết báo với bút danh Nam Xích Tử (Chàng trai đỏ). Điều này đã khiến trong lần gặp gỡ đầu tiên, người trai có "thân hình bé nhỏ và cử chỉ nhanh nhẹn theo kiểu chim chích" (1) ấy đã gây được cảm tình nồng hậu của Trần Huy Liệu- chủ nhiệm Nam Cường thư xã, người bạn cùng trang lứa tuy vừa mới quen biết, nhưng đã chung chí hướng tìm đường giải phóng cho dân tộc, tự do cho đất nước.

  • TÔ VĨNH HÀ Huế đang trở lạnh với "mưa vẫn mưa bay" giăng mờ như hư ảo những gương mặt người xuôi ngược trên con đường tôi đi. Tôi giật mình vì một tà áo trắng vừa trôi qua. Dáng đi êm nhẹ với cánh dù mỏng manh như hơi nghiêng xuống cùng nỗi cô đơn. Những nhọc nhằn của tuổi mơ chưa đến nỗi làm bờ vai trĩu mệt nhưng cũng đủ tạo nên một "giọt chiều trên lá(1), cam chịu và chờ đợi nỗi niềm nào đó hiu hắt như những hạt mưa...

  • NGUYỄN HỒNG DŨNG1. Một cuộc đời lặng lẽ và những truyện ngắn nổi danhO' Henry, tên thật là William Sydney Porter, được đánh giá là người viết truyện ngắn xuất sắc nhất của nước Mỹ những năm đầu thế kỷ XX. Ông sinh tại Greenboro, tiểu bang North Carolina vào năm 1862. Năm 15 tuổi (1877), ông thôi học và vào làm việc trong một hiệu thuốc tây. Vào tuổi hai mươi, ông bị đau nặng và sức khoẻ sa sút nên đã đến dưỡng sức ở một nông trại tại tiểu bang Texas. Ông đã sống ở đấy hai năm, đã làm quen với nhiều người và hiểu rất rõ tính cách miền Tây. Sau này, ông đã kể về họ rất sinh động trong tập truyện ngắn có tựa đề đầy xúc cảm Trái tim miền Tây.

  • MAI KHẮC ỨNGCó thể sau khi dẹp được loạn 12 sứ quân, Đinh Tiên Hoàng (968- 979) thống nhất lãnh thổ và lên ngôi hoàng đế, đã đặt được cơ sở ban đầu và xác định chủ quyền Đại Cồ Việt lên tận miền biên cương Tây Bắc vốn là địa bàn chịu ảnh hưởng Kiểu Công Hãn. Trên cơ sở 10 đạo thời Đinh nhà vua Lý Thái Tổ (1010- 1028) mới đổi thành 24 phủ, lộ. Nguyễn Trãi viết Dư địa chí (thế kỷ XV) vẫn giữ nguyên tên gọi đạo Lâm Tây. Tức vùng Tây- Bắc ngày nay.

  • TRẦN ANH VINHÂm vang của những sự kiện xẩy ra năm Ất Dậu (1885) không những vẫn còn đọng trong tâm trí người dân núi Ngự mà còn được ghi lại trong một số tác phẩm. Bài vè “Thất thủ Kinh đô” do cụ Mới đi kể rong hàng mấy chục năm ròng là một tác phẩm văn học dân gian, được nhiều người biết và ngưỡng mộ. Riêng Phan Bội Châu có viết hai bài:+ Kỷ niệm ngày 23 tháng Năm ở Huế (Thơ)+ Văn tế cô hồn ngày 23 tháng Năm ở Kinh thành Huế.

  • HOÀNG CÔNG KHANHCó một thực tế: số các nhà văn cổ kim đông tây viết tiểu thuyết lịch sử không nhiều. Ở Việt Nam càng ít. Theo ý riêng tôi nguyên nhân thì nhiều, nhưng cơ bản là nhà văn viết loại này phải đồng thời là nhà sử học, chí ít là có kiến thức sâu rộng về lịch sử. Cũng nhiều trường hợp người viết có đủ vốn liếng cả hai mặt ấy, nhưng hoặc ngại mất nhiều công sức để đọc hàng chục bộ chính sử, phải sưu tầm, dã ngoại, nghiên cứu, đối chiếu, chọn lọc hoặc đơn giản là chưa, thậm chí không quan tâm đến lịch sử.

  • TRƯƠNG ĐĂNG DUNG                 Tặng Đỗ Lai ThuýChủ nghĩa hiện đại là kết quả của những nỗ lực hiện đại hoá đời sống và tư duy xẩy ra từ những năm cuối của thế kỷ XIX, ở Châu Âu. Những thành tựu nổi bật của khoa học tự nhiên, của triết học, xã hội học và tâm lí học đã tác động đến cách nghĩ của con người hiện đại trước các vấn đề về tồn tại, đạo đức, tâm lí. Tư tưởng của Nietzsche, Husserl, hay Freud không chỉ ảnh hưởng đến tư duy hiện đại mà tiếp tục được nhắc đến nhiều ở thời hậu hiện đại.

  • ĐẶNG TIẾNTân Hình Thức là một trường phái thi ca hiện đại được phổ biến từ năm bảy năm nay, phát khởi do Tạp Chí Thơ, ấn hành tại Mỹ, chủ yếu từ số 18, xuân 2000 “chuyển đổi thế kỷ”, và được nhiều nhà văn, nhà thơ trong và ngoài nước hưởng ứng. Tên Tân Hình Thức dịch từ tiếng Anh New Formalism, một trường phái thơ Mỹ, thịnh hành những năm1980 - 1990.

  • NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP Một ngày kia, cát bụi vùng Hoan Diễn đã sinh tạo một “kẻ ham chơi”. Y cứ lãng đãng trong đời như một khách giang hồ mang trái tim nhạy cảm, một trái tim đầy nhạc với những đốm lửa buồn. Để rồi sau những cuộc say tràn cung mây, khi dòng cảm hứng chợt bùng lên từ những vùng u ẩn nằm sâu trong cõi nhớ, những giai âm ùa về như những luồng điện làm vỡ òa bí mật: có thương có nhớ có khóc có cười- có cái chớp mắt đã ngàn năm trôi. Đây là những câu thơ khép lại một trong những bài thơ hay nhất của Nguyễn Trọng Tạo: Đồng dao cho người lớn(1).