Để có một gương mặt truyện ngắn Huế

15:07 09/06/2026

HỒNG NHU

(Bài tổng kết cuộc thi truyện ngắn 1993 do TCSH tổ chức, nhà văn Hồng Nhu trình bày trong buổi lễ trao giải ngày 18 - 3 - 1994)

Ảnh: tư liệu

Truyện ngắn là thể loại văn học mà theo chúng tôi - theo một cách nói - hội đủ nhiều khó khăn "ghê gớm" của văn học. Bằng một lượng chữ không thể bao nhiêu cũng được, một ý tưởng không thể thế nào cũng ổn, một bút pháp không thể thế nào cũng xong... truyện ngắn hiện diện trong cuộc sống tinh thần con người bằng thế mạnh riêng của nó, thế mạnh đẹp nhưng gay go. Vì thế, một nhà văn nổi tiếng thế giới đã có lần nói đại ý: "Tôi không có đủ thì giờ để viết truyện ngắn"! Dĩ nhiên, sự việc nào cũng có phạm vi của nó, đã không là tất cả thì cũng không vì thế mà vô tăm vô dạng. Và cũng vì thế, nâng cao chất lượng truyện ngắn, làm cho nó rỡ ràng trong sắc diện chung của văn học - dù là trong phạm vi một địa phương - là công việc không bao giờ ngưng nghỉ, không thể ấn định thời gian theo lối thống kê ngày tháng.

Nhằm tập họp - nói đúng hơn là mời gọi - các nhà văn, các tác giả đóng góp thêm, đồng thời nhằm phát hiện tìm kiếm thêm những cây bút mới trong vùng, trong tỉnh, để thiết thực kỷ niệm 10 năm TCSH, chúng tôi tổ chức cuộc thi này. Đây là việc làm cần thiết, đối riêng với tạp chí thì cấp thiết, nhưng là một việc mới mẻ, khó khăn, thiếu thốn nhiều thứ: kinh nghiệm, tổ chức, kinh phí... Khó có thể hình dung một tạp chí sáng tác lại thiếu vắng truyện ngắn, khoan nói đến thiếu vắng chất lượng. Đã có lúc gần đây - do hoàn cảnh cụ thể - truyện ngắn trong tay TCSH gần như số không. Tình thế ấy dẫn chúng tôi tới một sự lựa chọn, một sự thử nghiệm - nếu có thể nói như vậy. Cuộc thi truyện ngắn này của chúng ta diễn ra sau các cuộc thi khác trong nước vừa chấm dứt, đồng thời trước, sau một chút với vài ba cuộc thi tương tự đang diễn ra (thi truyện ngắn của VNQĐ, thi truyện dưới 1000 từ của Thế Giới Mới...) Thuận lợi, bất lợi, hạn chế... đều có cả trong bối cảnh như vậy. Nhưng như cuộc sống thường diễn ra, trong bận bịu nhiêu khê, nhiều khi lại được việc hơn khi rảnh rỗi thanh nhàn. Trong thời gian phát động cuộc thi đến ngày kết thúc, chúng tôi đã nhận được ngót 400 truyện ngắn của hơn 250 tác giả gửi về tham dự; Hà Nội, Sài Gòn, từ vùng Trung du Bắc bộ đến vùng đồng bằng Cửu Long đều có. Riêng các tỉnh miền Trung từ Thanh Hóa đến Bình Thuận gần như đủ mặt. So với chính mình, con số trên là lớn, so với các cuộc thi khác thì con số đó rất khiêm tốn. Song, nhiệt tình tham gia không chỉ ở con số, và hơn hết, cái kết quả, sự đúc rút kinh nghiệm... nhiều khi thoát ra khỏi con số nhiều hay ít.

Điều đầu tiên và bao quát của cuộc thi này là lực lượng tham gia đủ các lứa tuổi nhưng phần lớn là các cây bút trẻ và mới. Các tác phẩm đã đề cập nhiều vấn đề của cuộc sống, một cuộc sống không chỉ diễn ra trên bình diện kinh tế xã hội hàng ngày mà còn lặn sâu vào tâm linh với những khoảnh khắc, thời gian xa, rộng, thực ảo của ý thức con người. Sự nghiệp đổi mới đất nước đã tác động nhiều chiều vào văn hóa nghệ thuật - dĩ nhiên - ngòi bút của các tác giả giờ đây dường như có thêm khả năng tầng lớp và phóng khoáng trong biểu hiện, vượt qua được những gì khuôn bó, trực giác hoặc mỏi mòn, sẵn có... mà đôi khi chúng ta cứ ngỡ rằng đó là hiện thực. Không dám lạm bàn, so sánh, chúng tôi khung lại trong phạm vi của mình, thấy rằng đây phải chăng là điểm mới đáng mừng về truyện ngắn trên TCSH?

Các tác phẩm không chỉ đề cập hôm nay mà còn khai thác nhiều khía cạnh hiện thực của quá khứ, những chiêm nghiệm về số phận con người xưa, nay trong số phận chung của đất nước... Tất cả những điều đó như đang vọng về từ tiếng đập của con tim nhiều thế hệ, vui buồn có, đớn đau có, day dứt có, băn khoăn có... Song bao trùm lên cả, vượt lên trên cả hoặc nói cách khác là nó báo hiệu, hàm chứa một tầm nhân văn, hướng thiện.

Một sự hy sinh nhẫn nhục của người mẹ ở một cái làng thờ ông tổ ăn mày (Mẹ - Từ Nguyên Tĩnh) để quyết nuôi con ăn học nên người, cùng sự hồn nhiên có nét ríu rít mỗi khi bà khoác bị đi ăn xin lên vai, người đọc không thấy gì u ám nữa, mà là niềm hy vọng chứa chan như cầu mong của bà. Bà nằm xuống khi anh con trai vừa thành đạt, cùng sự vụt lớn lên xinh đẹp tươi tắn của cô bé láng giềng, trước mặt nhà thần học tương lai nọ, cô bé như thiên thần sống nọ hiện ra... là những chi tiết mang khá đầy đặn tính nghệ thuật; chả có gì gay cấn ồn ào cả nhưng gây vang động, một sự vang động lặng im của cuộc sống thực.

"Bức tranh thiếu nữ áo lục" của Quế Hương lại đưa chúng ta vào thế giới diệu huyền lung linh của cảm hứng sáng tạo, không chỉ ở chủ thể họa sĩ trong truyện mà còn là - chúng tôi nghĩ đây là cách đặt vấn đề của tác giả - độ đậm nhạt sâu thẳm của thiên nhiên lá hoa cây cỏ, của những sự vật hữu hình và vô hình, gợi ra những gì sau nó, như hư, như thực, đầy quyến rũ cho những ai chấp nhận nó, đầy răn đe cho những ai muốn phá bỏ nó. Ngòi bút tác giả rõ ràng có sự chi phối dịu dàng đằm thắm của thơ - lĩnh vực mà theo chỗ chúng tôi biết - lâu nay chị Quế Hương vẫn theo đuổi với bút danh là tên thật Hoàng Thị Thương rất Huế của chị.

"Sếp và tôi và..." với sự thành công của nó cho người đọc biết thêm một cái tên khá mới: Nguyễn Việt Hà. Dưới đây là nhận xét của nhà văn lão thành Bùi Hiển:

"Bằng những nhát búa sắc lạnh, cộc lốc tác giả thử phác họa chân dung một thứ "Xuân tóc đỏ đời mới", nhờ dịp phất lên, dịp may ấy chính do những cái nhí nhố của một thời buổi đen trắng nhập nhằng tạo cơ hội. Chỉ cần vài nét phác dè sẻn, tác giả dựng lên thấp thoáng bóng dáng đầy thương cảm của cô gái Linh Mỹ trong cảnh nghèo bị kẻ giàu sang kia lợi dụng và cố cưỡng lại thân phận mình. Xuyên suốt truyện là một giọng dè bỉu xen phẫn uất để nói về thân phận của chính "tôi" - kẻ phụ tá biết rõ lai lịch và nhân cách của chủ nhưng vẫn phải câm lặng, phục tùng mọi ý muốn, ý đồ của chủ, điều đáng buồn thay vẫn rất thường xảy ra trong cuộc mưu sinh.”

Truyện ngắn gọn, phản ánh khá sắc sảo những mặt trái của kinh tế thị trường; nhịp điệu khá hợp với không khí cuộc sống đô thị hiện nay.

Nguyễn Bản với "Tầm tã mưa ơi" lại xoay quanh một câu chuyện tình. Cái mới của truyện ngắn này là không sa vào những pha gay cấn éo le, cụp lạc mà đi sâu mổ xẻ tâm lý, phát hiện ra những vẻ đẹp buồn. Vẻ đẹp ấy không làm người ta chùng xuống - tất nhiên - mà trái lại. Tác giả đan gài vào truyện một cách mức độ, hợp lý những chi tiết tinh tế, hóm hỉnh như một cách hướng về sự cao đẹp, trong sáng vốn không thiếu xung quanh ta.

Một tác giả đã cao tuổi - anh Trần Thanh Tâm - vốn là họa sĩ lâu năm làm công tác bảo tàng quân đội, với nhiệt tình hưởng ứng đã gửi đến một mảng đời khác: Một "cụ Ngáo" trong đời sống thật ở Huế cách đây nửa thế kỷ nhiều người không còn lạ. Chắc chắn sẽ không có ý nghĩa gì nếu như cụ Ngáo chỉ là tay đao phủ của Nam triều thời đó. Người viết đã tái hiện, vẽ nên một hình tượng nghệ thuật vừa bản năng vừa ám ảnh xuyên suốt câu chuyện, thổi vào đó hơi thở của sự ăn năn dày vò trở về cái bản thiện của con người. Cái sự lặng lẽ "quăng gươm xuống hồ" của nhân vật không muốn cho ai biết - và dường như không muốn cả chính mình biết - như để cố thanh thản rũ bỏ một thời chẳng lấy gì để có thể làm kỷ niệm! Và như vậy, cái thanh gươm đó sau này trở thành vật thu góp sắt thép để rèn vũ khí chống giặc là điều tất yếu, không phải là chi tiết cho có hậu.

Viết về đời thường trong bối cảnh hôm nay nhiều truyện ngắn trong cuộc thi này cũng mang dáng dấp có khác. Các tác giả quan tâm khai thác những cảnh bình thường, những con người bình thường với những chi tiết gần gũi như chẳng có gì cả. Những điều ngang trái, tàn nhẫn, ác, tham... đều có trong đời sống; nhưng cũng có trong đời sống những hiền dịu, lặng thầm, nhuần nhị, đôn hậu. Những "bột ngọt, xà bông", "trả góp", "eo xèo tiền chợ tiền dầu"... của ba dì cháu trong "Một mảnh đời bé nhỏ" (Bùi Thị Lan Xuân Phượng) thoạt cứ tưởng như là vụn vặt, nhưng không, tình người và nhân phẩm lấp ló đằng sau đó không hề là cái vụn vặt; nó làm cho người đọc liên tưởng đến những điều không nhỏ bé khác.

Cũng vậy, "Đường cỏ" của Trương Đức Vĩ Nhật lại kể về một góc tình cảm giữa hai cha con. Người cha già đau ốm và biết chắc là không thể qua, nhưng vẫn đắm đuối phập phồng với cuộc sống của người con trai và của chính ông; trong lúc người con trai dựa vào đó để thiết tha níu giữ nụ cười, niềm tin yêu thanh thản cho người cha, khi chính anh cũng biết điều gì tất yếu sẽ xảy ra với cha. Nén nỗi đau của mình để làm vợi nỗi đau của người khác là phẩm chất đẹp, nhưng đâu phải ai cũng làm được!

Những truyện lọt vào chung khảo và những truyện đoạt giải trong cuộc thi này phần lớn đều thể hiện một cách trình bày, phân tích nhẹ nhàng, thấm đượm, tránh được sự ồn ào cường điệu, cực đoan... Hướng đi này không phải là ưu việt nhất nhưng rõ ràng không thể không khuyến khích, đặc biệt là nó phù hợp với cái chất, cái bản sắc con người xứ Huế. Cảm hứng chung của các tác phẩm nói trên cộng với sự huyền ảo, ẩn dụ tạo thành một nét riêng, phần nào đã dứt bàn chân ra khỏi chỗ đặt khô cứng của nó để giang cánh cất lên. Bay lên như thế nào và bay được đến đâu - như lời nhà văn Nguyễn Quang Sáng nhận xét tổng quát cuộc thi - còn là chuyện tiếp nối, chuyện sau giải, nhưng trước mắt nó đã cất cánh bay thì hẳn nhiên không thể không mừng. Dù vậy, những hạn chế của các tác phẩm trong kỳ này cũng dễ thấy. Đó là tầm sâu, tầm xa của nghệ thuật truyện ngắn chưa mấy được biểu hiện, những "cái đinh" "cái chốt" trong cả một tập hợp chưa thấy trồi lên khả dĩ thuyết phục hấp dẫn mạnh mẽ người đọc. Truyện ngắn, với thuộc tính của nó, gì thì gì cuối cùng rồi cũng là nhân vật, mang trong mình ý tưởng, triết lý cuộc sống. Ngay cả trong những truyện được giải lần này cũng phải nói một cách thẳng thắn rằng chưa có một nhân vật nào để lại dấu ấn khó quên; chưa nói đến những truyện để lộ quá rõ bàn tay sắp xếp, "gọt chân cho vừa giày" của tác giả.

Theo thể lệ và tiến trình cuộc thi, TCSH là người tổ chức, đã chọn giới thiệu trên 9 số tạp chí với hơn 40 truyện, trong đó có 24 truyện qua vòng sơ khảo của 22 tác giả. Mười truyện được giải lần này vừa phản ánh sự thành công cũng vừa phản ánh sự chưa thỏa mãn.

Ban Chung Khảo đã làm việc liên tục từ sau khi kết thúc việc nhận bài. Sự trân trọng đối với tác phẩm và tác giả cũng như trách nhiệm đối với phong trào, đối với sự khởi sắc của thể loại văn học xung kích này - đã bảo đảm sự kỹ lưỡng cân nhắc của toàn BCK, bàn bạc, thảo luận trở đi trở lại nhiều lần, để cuối cùng bằng sự nhất trí toàn thể đối với từng tác phẩm được trao giải. Có thể nói đây là những tác phẩm tuy còn điểm này, điểm nọ nhưng đã đại diện cho cái được, cái thành công của cuộc thi.

Dù vậy, bình xét, định giá tác phẩm văn học là việc muôn vàn khó khăn, không ai tự mình có thể nói rằng mình hoàn toàn không có khiếm khuyết. Dù sao thì sự tương đối vẫn là điều nay xưa nay vốn có. Bởi vì, thứ bậc giải không hoàn toàn đồng nghĩa với sức sống của tác phẩm, cuộc sống vốn đã nhiều màu nhiều vẻ thì cũng khó mà cân đong đo đếm chính xác các giá trị ẩn chứa của nó. Vả lại người đọc còn phẩm bình, còn phán xét, còn sàng lọc, và chắc gì ai đã chịu ai. Âu đó cũng là cái quyền tự do của mỗi người cần được tôn trọng.

Trong lúc chấm giải, BCK còn gặp một khó khăn là chất lượng các tác phẩm khá đồng đều, khoảng cách giữa các truyện vào chung khảo cũng như khoảng cách các truyện được giải cùng thứ hạng của nó khá sát sao, rồi cả những tác phẩm cùng giải cũng vậy. Sự đồng đều có mặt ưu của nó nhưng đồng thời đặt ra những suy nghĩ cho việc tạo đỉnh điểm, tạo nổi bật cần có và phải có sắp tới...

Chúng tôi xin cảm ơn chung các tác giả trong ngoài tỉnh đã nhiệt tình tham gia đông đảo và có chất lượng nhất định - điều trước tiên đảm bảo cho thành công cho cuộc thi. Sự mở ra, phối hợp và giao lưu nhịp nhàng giữa cơ quan báo chí văn nghệ địa phương với lực lượng tác giả trong, ngoài, một lần nữa khẳng định lợi ích của nó.

Chúng tôi cũng xin bày tỏ lời cám ơn đối với lãnh đạo tỉnh nhà cùng các cơ quan liên quan đã quan tâm hỗ trợ chúng tôi về tinh thần, tài trợ cho về vật chất, kinh phí, điều kiện làm việc…

Xin được chân thành cám ơn các vị "Mạnh Thường Quân" tập thể và cá nhân có mặt cũng như vắng mặt hôm nay đã chứng tỏ lòng yêu quý văn nghệ sĩ, yêu quý văn học tỉnh nhà, đã thực sự giúp đỡ TCSH chúng tôi thêm nhiều điều kiện thuận lợi hoàn tất công việc của mình.

Chúng tôi cũng xin trân trọng gửi lời cảm ơn riêng hai nhà văn Bùi Hiển, Nguyễn Quang Sáng ở tận hai đầu đất nước Hà Nội, Sài Gòn đã vì văn nghệ Huế mà không quản xa xôi và tuổi tác, đã đóng góp phần rất quan trọng cho gương mặt của cuộc thi này.

Lần nữa, xin cảm ơn.

H.N
(TCSH62/04-1994)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
  • ĐỖ KIM CUÔNG 

    1.
    44 năm trước khi mới chỉ là chàng trai 17 tuổi, sốt rét quặt quẹo, nằm trong căn hầm dã chiến thuộc trạm xá tiền phương sư đoàn 324, đặt dưới chân điểm cao 360, bên sông Bồ chịu trận với hàng trăm quả pháo và từng đợt máy bay B57 của không quân Mỹ phá nát rừng Hương Trà, chưa bao giờ trong tôi nẩy ra ý nghĩ một ngày kia mình sẽ viết văn.

  • HỮU THỈNH  

    Đã có lần tôi nói, mỗi lần về Huế, luôn có cảm giác đi dưới bóng mát của các tên tuổi. Đó không phải là câu nói lấy lòng, mà thực sự là một cảm nhận văn hóa.

  • PHAN CÔNG TUYÊN

    Văn học, nghệ thuật là một bộ phận quan trọng của nền văn hóa Việt Nam, có vai trò quan trọng trong việc “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”.

  • LTS: Như tin đã đưa, đầu tháng 4/2012 vừa qua, Liên hiệp các Hội VHNT Thừa Thiên Huế đã tổ chức hội thảo “Văn học nghệ thuật Huế trong dòng chảy văn hóa Huế” ngay tại xứ sở thi ca. Để bạn đọc tiếp cận được tinh thần hội thảo, Sông Hương giới thiệu bài tổng thuật của PV và tham luận trình bày tại hội thảo của nhà thơ Hữu Thỉnh - Chủ tịnh UBTQ LHCH VHNT Việt Nam, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam và của đồng chí Phan Công Tuyên, UVTV - Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy TT Huế.

  • LÊ CUNG

    Kỷ niệm 55 năm thành lập Đại học Huế (1957 - 2012)

  • Thừa Thiên Huế đang đứng trước cơ hội rất lớn để xây dựng Huế trở thành một đô thị lớn với đầy đủ tầm vóc, tính chất sánh ngang tầm với thủ đô Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh.

  • Thời buổi internet thật tuyệt vời, nói vui theo “teen” kiểu “sát thủ đầu mưng mủ” thì quả là “tiện ích như cú hích”. Với nhà văn, tác phẩm viết ra xong không nhất thiết phải in thành sách, cứ post lên blog cũng có hàng nghìn hàng vạn bạn đọc truy cập, rồi cư dân mạng khắp nơi trên thế giới cập nhật thông tin, coppi, comment bày tỏ quan điểm, phô bày xúc cảm ngay, vui ra phết, chí tình ra phết.

  • Ngày nay, khi văn học không hoàn toàn bấu víu vào những đại tự sự mà thay vào đó là sự lên ngôi của tiểu tự sự thì thế giới trong văn chương trở thành những thế giới ảo, dung chứa tất cả những lệch pha và ngụy tạo so với thế giới khách thể. Người sáng tạo cũng từ đó ý thức được sức mạnh trong việc cách tân bút pháp và thay đổi cảm quan trong thế giới chữ của mình.

  • NGUYỄN VĂN TOÀN

    Té ra, cái thời nhân dân lao động làm chủ xã hội đã… xưa rồi Diễm. Và rằng, ở thời điểm hiện nay, VIP đã là một phần tất yếu của cuộc sống. Và họ cũng được dân gian nhìn nhận là những ông vua “con” ở cõi nhân tình thế thái khi sở hữu đầy ắp bao cơ man đô la và vàng bạc.

  • Huế là thành phố sông ngòi chằng chịt, từ sông đến đầm phá và biển. Đặc biệt, sông Hương và hệ thống thủy đạo kinh thành Huế cũng như các cồn bao quanh kinh thành phần lớn là hình ảnh mang tính biểu tượng của Huế, là một trong những cảnh quan chính của thành phố. Một sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sông nước và lịch sử thành phố có khả năng tạo ra một sản phẩm du lịch độc đáo cho Huế, mở ra nhiều cơ hội việc làm và thu nhập cũng như cải thiện cuộc sống người dân dọc hai bên bờ sông.

  • Tri thức vốn dĩ là tài sản chung của nhân loại. Tri thức là cái kho học thuật vô giá mà mỗi con người cần được trau dồi để bảo đảm vai trò, chức năng của mình trong xã hội.

  • Việc đại biểu Đỗ Văn Đương (TP HCM) đề nghị Quốc hội nên có Luật Từ chức (17/11) khiến dư luận xã hội có những phản ứng trái ngược nhau trong mấy ngày trở lại đây.

  • Việt Nam đang đứng trước con đường có khá nhiều chông gai và nhiều thử thách. Hơn bất cứ quốc gia nào trên thế giới, Việt Nam cần nhiều sự đổi mới để tiếp tục phát triển.

  • Trong những năm gần đây, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn đã tạo nên sự trù phú cho nhiều làng quê Việt. Tuy nhiên, song hành với đó bản sắc văn hóa làng Việt đang bị mai một dần; nếu không có giải pháp gìn giữ thì những làng quê truyền thống, những nếp làng xưa sẽ chỉ còn trong ký ức.

  • I. Ba bước chuyển hệ hình trong văn học Việt Nam và vai trò của các nhà văn trẻ

  • SHO - Có cảm giác như xã hội đang mặc nhiên coi chuyện chạy điểm cho con em, chạy theo thành tích cho học trò lâu ngày đã thành thói quen khó chữa khiến người ta quên rằng lòng tự trọng, lòng nhân ái là cao hơn hết và cần có mặt hơn hết! Có phải người ta đã quên đi lòng tự trọng, lòng nhân ái cần có hay không? Tôi không bi quan đến mức nói rằng người ta đã quên nhưng quả thật không thể dửng dưng trước câu hỏi đó.

  • Bài viết này có thể gọi là sự nối tiếp bài " Các cây viết trẻ Việt liệu đã thua trên sân nhà? " cách đây không lâu của tôi. Tôi viết bài tiếp theo này là vì ở bài viết trước có nhiều ý kiến thảo luận của người đọc đã mở ra cho tôi những cách nhìn sâu rộng khác hơn về chủ đề đã nói trong bài viết trước.

  • LTS: Tình cờ trong lúc lang thang trên mạng, SHO đã đọc được bài viết này trong một blog. Thiết nghĩ đây cũng là vấn đề nảy sinh thực trạng đáng buồn giữa các nhà văn trẻ và các nhà xuất bản, SHO đăng tải để chúng ta cùng cận cảnh...

  • Tháng bảy về rồi, nơi quê nhà quê mẹ đã thu chưa? Nơi con ở bây giờ, gió đã chuyển mùa, để rồi chiều nay khi lang thang trên con đường xứ sở, con chợt thảng thốt nhận ra rằng chỉ còn vài ngày nữa thôi, mùa Vu lan sẽ lại về. Nhanh thật đó!

  • Với đặc thù của môn Lịch sử ở bậc THPT, những câu hỏi mang tính khái quát về tiến trình lịch sử sẽ có giá trị hơn nhiều so với những câu hỏi đi quá sâu vào tiểu tiết mà chúng ta vẫn gặp trong các đề thi Lịch sử hiện nay và kết quả thi nhiều khả năng sẽ tốt hơn.