Cái buồn trong thơ Nguyễn Nhược Pháp

08:32 19/03/2026

NGUYỄN XUÂN PHƯƠNG

Nói đến thơ Nguyễn Nhược Pháp, người ta thường nói tới cái vui tươi, cái hóm hỉnh, hầu như không nghe ai nói tới cái buồn trong thơ anh.

Nhà thơ N. Nhược Pháp vẽ bởi Tam Xuyên - Nguồn ảnh: T.Trung Sáng (Báo Đà Nẵng)

Hoài Thanh viết: "Nguyễn Nhược Pháp đã làm sống lại cả một thời xa xưa gồm những màu sắc tươi vui, những hình dáng ngộ nghĩnh. Đọc thơ Nguyễn Nhược Pháp lúc nào hình như cũng thoáng thấy bóng một người đang khúc khích cười... Nguyễn Nhược Pháp chỉ muốn tìm những cảnh, những tình có thể mua vui" (Thi nhân Việt Nam).

Năm 1987 khi in lại "Ngày xưa" Nhà xuất bản Văn học cũng có những nhận xét tương tự: "Nguyễn Nhược Pháp dựng lại một thế giới dĩ vãng, nhưng không phải một dĩ vãng buồn thảm quạnh hiu và đậm màu tiếc nuối. Những chuyện ngày xưa ấy đã được ông kể lại bằng một giọng điệu đầy vui tươi hóm hỉnh."

Chúng tôi cho rằng những nhận xét trên đây chỉ đúng một nửa. Trong số mười bài thơ ít ỏi để lại cho đời của Nguyễn Nhược Pháp, có thể nói một nửa là thơ buồn. Đó là chưa kể ngay cả trong các bài thơ vui, cũng đan chéo những khổ thơ, những câu thơ buồn, rất buồn nữa là khác. Nhận xét trên đây của Hoài Thanh và của Nhà xuất bản Văn học chỉ đúng với các bài thơ: Sơn tinh, Thủy tinh - Chùa Hương - Đi cống - Tay ngà - Một buổi chiều xuân, còn lại các bài thơ: Nguyễn Thị Kim khóc Lê Chiêu Thống, Mỵ Ê - Mỵ Châu - Giếng Trọng Thủy là những bài thơ buồn.

Cảm động nhất là bài thơ Nguyễn Thị Kim khóc Lê Chiêu Thống:

Nhà tan, nước mất, chàng đi thôi
Thiếp nén lòng đau khóc nghẹn lời
Chậm bước đành nương mình bóng Phật
Màng tin trông ngóng nhạn chân trời.
Chuông đồng cảnh vắng, hồn mơ sảng
Trăng lạnh đêm sâu, cú đổ hồi.
Thê thảm chàng đi, về có vậy.
Thiếp chờ ai nữa? Hỡi chàng ơi!

Về hình thức, bài thơ này theo thể thất ngôn bát cú, các câu 3, 4, 5, 6 phải đối nhau, dễ rơi vào công thức ước lệ nhàm chán, nhưng ở đây, với lời thơ chân thành, nhà thơ đã khái quát được cảnh ngộ tâm trạng của hoàng phi không theo kịp xa giá, phải đi tu rồi tiếp đó tự sát theo chồng sau khi rước về làm lễ mai táng linh cữu Lê Chiêu Thống từ Trung Quốc đưa về nước. Có thể nói mỗi câu, mỗi chữ ở đây là một giọt lệ, một giòng lệ của người vợ ngày đêm mong chồng và cuối cùng thì tuyệt vọng. Chỉ có một câu, một lần kêu khóc ông vua cuối cùng của nhà Lê mạt, mà nghe não nuột tội nghiệp lạ thường: "Thiếp chờ ai nữa? Hỡi chàng ơi!". Đó là lời than khóc kết thúc một thời, một cảnh khắc khoải trông mong mà cũng kết thúc luôn cả đời người vương phi bạc mệnh.

Bài thơ "Mỵ Châu" gồm ba đoạn. Đoạn một tả Mỵ Châu nằm chết một mình trên bờ biển cạnh núi Dạ Sơn (Thuộc xã Cao Xá, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An) mà tưởng chừng như đang thiêm thiếp chờ người yêu - giữa cảnh lạnh lùng cô quạnh chỉ có trời, biển, trăng, sao, sương gió với tiếng kêu của chim muông. Đoạn hai và ba là cảnh Trọng Thủy chạy theo tìm Mỵ Châu và cuối cùng chỉ thấy xác nàng bên đường, đồng thời cũng nói lên nỗi niềm chờ mong trách móc của Mỵ Châu đối với Trọng Thủy cùng với bao nhiêu kỷ niệm ân ái một thời. Nhưng dù có phải chết bất đắc kỳ tử, Mỵ Châu vẫn "Phơn phớt hồn em bay, ngậm cười". Ý chừng nhà thơ muốn chứng minh tấm lòng trong trắng của Mỵ Châu vì tin người yêu nên bị lừa mà mắc tội với cha và Tổ quốc. Sử chép rằng, trước khi bị vua cha giết chết, Mỵ Châu khấn rằng: "Trung tín trọn đời, bị người đánh lừa, xin hóa thành ngọc châu để rửa thù nhục này", cho nên nàng chết mà lòng thanh thản.

Cái chết của Trọng Thủy (Giếng Trọng Thủy) cũng trong một cảnh cô quạnh, chỉ có "đêm khuya, gió lốc, mây đen, mưa đập, sấm chuyển, hồn ma, quỷ khóc, dơi bay, tiếng tù và rên văng vẳng". Hẳn là thương nhớ người yêu đồng thời hối hận về sự lừa lọc, phản bội của mình đã gây nên cái chết thê thảm của người yêu, những nhân tố này tác động qua lại khiến Trọng Thủy - theo sử cũ chép - sau khi ôm xác người yêu đem về chôn ở Loa Thành, trở lại chỗ Mỵ Châu tắm gội ngày trước và cuối cùng nhảy xuống giếng tự sát.

Về bài thơ "Mỵ Ê" sử chép năm 1044 vua Lý Thái Tôn phá thành Phật Thệ, giết vua Xa Đẩu, bắt Vương phi Mỵ Ê sang hầu thuyền ngự trên đường về; Mỵ Ê một lòng thủ tiết nhảy xuống sông tự tử.

Ủ lệ tay ngà ôm ngực huyết
Mỵ vờn theo sóng dạt bờ hoang.

Những bài thơ trên nói lên tâm sự, cảnh ngộ, số phận bi thảm của những kẻ chung tình mà mệnh bạc. Ngoài ra chính Hoài Thanh cũng có một nhận xét khác là bên cạnh những câu thơ đến buồn cười, có cả những câu tình tứ mà không chút bỡ ngỡ. Đó chính là những cái buồn, những nỗi niềm cảm động trên những cái vui, cái hóm hỉnh của Nguyễn Nhược Pháp. Như trong bài Sơn tinh, Thủy tinh, khi Sơn tinh đến đón dâu, Mỵ nương bịn rịn không muốn xa rời cung cấm, không muốn ly biệt cha già, và nơi chôn nhau cắt rốn; chỉ mấy câu thơ giản dị, dễ thương cũng nói lên khá đầy đủ cái tâm trạng công chúa phải theo về với chồng:

Lầu son nàng ngoái trông lần lữa
Mi xanh lệ ngọc mờ hơi sương.

Quỳ lạy cha già lên kiệu bạc
Thương người, thương cảnh xót lòng đau.
Nhìn quanh khói tỏa buồn man mác
Nàng kêu "Phụ vương ơi! Phong Châu!"

Vua cha cũng đầm đìa nước mắt vì phải xa con gái yêu.

Hùng vương mơ vịn tay bờ thành
Trông bụi hồng tuôn xa, xa lắc
Mắt nhòa lệ ngọc ngấm đầm quanh...

Bài thơ "Mây" cũng chứa đựng những tưởng nhớ đối với người thân:

Khi thấy hồn người thân
Nhìn mây lệ không cầm!
Trên bầy xe tứ mã,
Tiếng bánh lăn âm thầm.

Như thế, thơ Nguyễn Nhược Pháp đâu chỉ có tiếng cười hóm hỉnh mà còn có cả tiếng khóc, có buồn thương, đâu chỉ có những hình dáng ngộ nghĩnh màu sắc tươi vui, mà còn có cả những cảnh thê lương buồn tê tái. Nhưng cái buồn trong thơ anh khác hẳn cái buồn của nhiều nhà thơ xưa và đương thời. Thơ buồn của anh không có cái chán chường mênh mông bế tắc, không có sầu vạn cổ, không có thương hão nhớ hờ. Thơ buồn của anh luôn luôn có đối tượng, có nội dung, có lý do, có hoàn cảnh cụ thể. Nhân vật trong thơ anh là con người thật trong lịch sử hay chỉ có trong truyền thuyết, trong dã sử, tiêu biểu cho con người của một thời nhưng cũng là con người nói chung của muôn thuở, với những tình cảm thực sự của con người, những tình cảm bẩm sinh tất yếu Tạo hóa đã phú cho, thể hiện dưới mọi hình thái trong những tình huống bất hạnh cụ thể.

Những bài thơ, những đoạn, những khổ, những câu thơ buồn của anh đều nói lên tư tưởng nhân văn vị tha rộng lớn của anh đối với những đau khổ của người đời, đặc biệt trong vấn đề tình yêu, đối với những tâm hồn sắt son chung thủy trước cảnh nghịch, trước những bước ngoặt bi thảm của cuộc đời, đối với những ước mơ, khát vọng bâng khuâng khắc khoải của tuổi trẻ, của lứa đôi, đối với những nỗi lòng của kẻ làm cha, làm chồng, làm vợ, làm con. Cái chất lãng mạn trong thơ buồn của anh không hề mang dấu ấn của cái "tôi" hẹp hòi ích kỷ khinh bạc mà trái lại rất ấm áp tình người. Nó không có ý nghĩa tác động tiêu cực mà ngược lại nó lay động, thức tỉnh, phát huy những tình cảm cao quý trong sáng, làm cho con người biết yêu thương hơn, bởi vì nó gắn bó với thực tại, thông suốt với những số phận, cảm nhận được chân giá trị của con người.

Nguyễn Nhược Pháp là một nhà thơ có phong cách bút pháp riêng biệt, không giống bất cứ ai trong bốn mươi lăm nhà thơ trong Thi nhân Việt Nam, cũng không giống bất cứ nhà thơ đương thời nào khác. Đặc điểm nổi bật trong thơ anh - vui cũng như buồn - là sự mộc mạc hồn nhiên trong sáng, là sự khiêm tốn hết sức dễ thương, người đọc không hề cảm thấy một sự điêu luyện, một sự kỹ xảo nào, vì thế thơ anh rất dễ hiểu, rất gần gũi với quảng đại quần chúng, với mọi lứa tuổi, mọi tâm hồn. Và chính đấy là tài hoa, là nghệ thuật của riêng anh. Đọc thơ anh người ta nhận thức rằng thơ phải là nỗi niềm thực sự của trái tim trước khi trải qua những đắn đo, cân nhắc thêm cho hoàn chỉnh của lý trí. Nguyễn Nhược Pháp biết vui cái vui của con người, một cách nồng nàn đôn hậu thì cũng biết buồn cái buồn của con người một cách rất tha thiết yêu thương.

Ban-zắc nói nghệ thuật đi ra từ khối óc chứ không phải từ trái tim, nhưng với Nguyễn Nhược Pháp, chúng tôi thấy ngược lại.

N.X.P
(TCSH61/03-1994)

 

 

Đánh giá của bạn về bài viết:
0 đã tặng
0
0
0
Bình luận (0)
Tin nổi bật
  • NHƯ MÂY

    Chiều 14/8/2016 không gian thơ nhạc bỗng trải rộng vô cùng ở Huế. Hàng trăm độc giả mến mộ thơ Du Tử Lê và bạn bè văn nghệ sĩ từ các tỉnh Kiên Giang, Đắk Lắk, Quảng Nam, Quảng Trị, Đà Nẵng, Hà Nội đã về bên sông Hương cùng hội ngộ với nhà thơ Du Tử Lê.

  • NGUYỄN KHẮC PHÊ
          Trích Tự truyện “Số phận không định trước”

    Từ ngày “chuyển ngành” thành anh “cán bộ văn nghệ” (1974), một công việc tôi thường được tham gia là “đi thực tế”.

  • NGÔ MINH

    Nhà văn Nhất Lâm (tên thật là Đoàn Việt Lâm) hơn tôi một giáp sống, nhưng anh với tôi là hai người bạn vong niên tri kỷ.

  • NGUYÊN HƯƠNG

    Ở Huế, cho đến hôm nay, vẫn có thể tìm thấy những con người rất lạ. Cái lạ ở đây không phải là sự dị biệt, trái khoáy oái oăm mà là sự lạ về tư duy, tâm hồn, tư tưởng. Thiên nhiên và lịch sử đã vô cùng khoản đãi để Huế trở thành một vùng đất sản sinh ra nhiều cá nhân có tầm ảnh hưởng lan tỏa. Và trong số những tên tuổi của Huế ấy, không thể không nhắc đến cái tên Thái Kim Lan.

  • GIÁNG VÂN

    Cầm trên tay tập thơ với bìa ngoài tràn ngập những con mắt và tựa đề “Khúc lêu hêu mùa hè”(*), một cái tựa đề như để thông báo về một cuộc rong chơi không chủ đích, và vì vậy cũng không có gì quan trọng của tác giả.

  • PHẠM PHÚ UYÊN CHÂU - PHẠM PHÚ PHONG

    Ở miền Nam trước năm 1975, những ai học đến bậc tú tài đều đã từng đọc, và cả học hoặc thậm chí là nghiền ngẫm Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ - một trong những bộ sách giáo khoa tương đối hoàn chỉnh xuất bản ở các đô thị miền Nam, cho đến nay vẫn còn giá trị học thuật, nhất là trong thời điểm mà ngành giáo dục nước ta đang cố gắng đổi mới, trong đó có việc thay đổi sách giáo khoa.

  • KỶ NIỆM 50 NĂM NGÀY MẤT NHÀ THƠ NGUYỄN BÍNH (1966 - 2016)

    MAI VĂN HOAN

  • LÊ HỒ QUANG

    Nếu phải khái quát ngắn gọn về thơ của Nguyễn Đức Tùng, tôi sẽ mượn chính thơ ông để diễn tả - đấy là “nơi câu chuyện bắt đầu bằng ngôn ngữ khác”.

  • NGÔ MINH

    Ở nước ta sách phê bình nữ quyền đang là loại sách hiếm. Câu chuyện phê bình nữ quyền bắt đầu từ tư tưởng và hoạt động các nhà phê bình nữ quyền Pháp thế kỷ XX.

  • PHẠM XUÂN DŨNG

    (Nhân đọc cuốn sách Trước nhà có cây hoàng mai - Tập tùy bút và phóng sự về Huế - xứ sở phong rêu kiêu sa của Minh Tự, Nxb. Trẻ, TP HCM 2016)

  • TÔ NHUẬN VỸ

    Tại Hội thảo văn học hè hàng năm của Trung tâm William Joner - WJC, nay là Viện William Joiner Institute - WJI, thuộc Đại học Massachusetts - Hoa Kỳ, nhà thơ Võ Quê đã được chính thức mời giới thiệu nghệ thuật ca Huế.

  • Năm 1992, trong một cuộc gặp gỡ trí thức văn nghệ sĩ ở Vinh, nhà văn Ngô Thảo nói với tôi “cụ Phan Ngọc là nhà văn hoá lớn hiện nay”, lúc này ông không còn trẻ những cũng chưa già.

  • LÊ THÀNH NGHỊ

    Đầu năm 2002, nghĩa là sau Đổi mới khoảng mươi lăm năm, trên Tạp chí Sông Hương, có một nhà thơ nổi tiếng thế hệ các nhà thơ chống Mỹ đặt câu hỏi: Liệu Nguyễn Khoa Điềm có giai đoạn bùng nổ thứ ba của thơ mình hay không? Chắc chắn sẽ rất khó. Nhưng người đọc vẫn hy vọng*.

  • NGỌC BÁI

    (Đọc tiểu thuyết “À BIENTÔT…” của Hiệu Constant)

  • HOÀNG DIỆP LẠC

    Người ta biết đến Nguyễn Duy Tờ qua tập sách “Xứ Huế với văn nhân” xuất bản năm 2003, với bút danh Nguyễn Duy Từ, anh lặng lẽ viết với tư cách của một người làm ngành xuất bản.

  • PHẠM XUÂN NGUYÊN

    Cô Kiều của Nguyễn Du từ khi xuất hiện trong văn chương Việt Nam đã nhận bao tiếng khen lời chê, khen hết lời và chê hết mực, nhưng cô vẫn sống trong niềm yêu mến của bao lớp người Việt, từ bậc thức giả đến kẻ bình dân, xưa đã vậy mà nay cũng vậy.

  • PHAN TRỌNG HOÀNG LINH

    Bước chân vào con đường nghiên cứu văn học và hòa mình vào trào lưu lý thuyết đang trở nên thời thượng, chủ nghĩa hậu hiện đại (postmodernism), nhưng Phan Tuấn Anh không biến nó thành cái “mác” để thời thượng hóa bản thân.

  • PHAN ĐĂNG NHẬT

    1. Sơ lược về cuộc đời và sự nghiệp Phan Đăng Lưu
    Phan Đăng Lưu sinh ngày 5/5/1902, tại xã Hoa Thành, huyện Yên Thành, Nghệ An; con cụ Phan Đăng Dư và cụ bà Trần Thị Liễu.

  • KỶ NIỆM 70 NĂM NGÀY MẤT CỦA NHÀ THƠ BÍCH KHÊ (1946 - 2016)    

    PHẠM PHÚ PHONG

  • HỒ THẾ HÀ

    Nguyên Quân song hành làm thơ và viết truyện ngắn. Ở thể loại nào, Nguyên Quân cũng tỏ ra sở trường và tâm huyết, nhưng thơ được mọi người yêu quý và ngưỡng mộ hơn.